Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Ḥarāretī ki zi-ḥüsn-i to āftāb keşīd
Kesī ne-dīd meger dil ki bī-ḥisāb keşīd
Çonīn ki ġonca-i ḫūnīn-ciger demīd meger
Zi-ḫūn-ı dīde-i men gül-bün-i gül-āb keşīd
Muḳābil-i meh-i rūy-ı to mihr dīd ne-şod
Zi-şerm ü ḫaclet-i ān rūy der-niḳāb keşīd
Be-tīr-i ġamze-i to mā ḥażar dil ez-cān peyeş
Revān zi-sīne-i mecrūḥ ḫūn-ı nāb keşīd
Vücūd-ı mihr ki hemçün dil-i Münīr lerzed
Meger ki ez-teb-i hicr-i ruḫ-ı to tāb keşīd

Günümüz Türkçesiyle

1. Güneşin senin güzelliğinden aldığı harareti kimse görmedi; meğer gönül görmüş ki onu hesapsızca çekti. (Ersoy beyti iki ayrı cümle olarak anlar: "Güneş parlaklığını senin yüzünün güzelliğinden almıştır. Hiç kimse gönlümün saymakla bitip tükenmez belalar çektiğini görmedi.")

2. Kanlı ciğerli gonca öyle bir açıldı ki, sanki gül fidanı benim gözümün kanından gül suyu çekmiş. ("Gül-āb keşīden" sözlük anlamıyla gül suyu çekmek, yani gülü damıtmaktır. Goncanın içi kırmızı olduğu için "kanlı ciğerli" denir.)

3. Güneş, senin ay yüzünün karşısında görünemez oldu; ondan duyduğu utanç ve hicapla yüzüne peçe çekti. ("Muḳābil" sözlük anlamıyla karşı karşıya olandır; eski gök biliminde ay ile güneşin karşı karşıya gelmesine "mukabele" denir.)

4. Senin gamzenin okuna karşı gönlümüz canıyla hazırdır; onun ardından da yaralı sineden akan saf kanı çekti. (Beyit kapalıdır. Ersoy "Gönül ihtiyarıyla yan bakış oklarına hazırdır; arkasından ruh da yaralı sineden saf kan çekmeye hazırdır" diye anlar. Metinde "ḥażar" sözlük anlamıyla sakınma demektir; Ersoy'un açıklaması kelimeyi "hazır" anlamında almış görünür.)

5. Güneşin varlığı Münîr'in gönlü gibi titriyorsa, meğer senin yanağının ayrılığının sıtmasından ateşlenmiştir. ("Teb" sözlük anlamıyla sıtma, ateşli hastalık; "tāb" hararet, parıltı demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin kırk yedincisidir (fg 47). Vezin "mefâ‘ilün fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "keşīd" (çekti) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu redifle fg 42 ve fg 47 gösterilir. Kafiye "-āb" sesidir: āftāb, ḥisāb, gül-āb, niḳāb, nāb, tāb. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 72b) ve Viyana (VY 56b) nüshalarında bulunur. Ersoy'un aparatında bu gazel için nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin merkezinde güneş vardır; güneş matlada, üçüncü beyitte ve mahlas beytinde görünür ve her seferinde sevgilinin güzelliği karşısında yenik düşer. Matlada güneş hararetini sevgilinin güzelliğinden alır, ama o hararetin acısını yalnız âşığın gönlü bilir. Üçüncü beyitte güneş sevgilinin ay yüzünün karşısına çıkamaz ve utancından yüzüne peçe çeker. Güneşin bulut arkasına saklanmasını utançla açıklamak, doğadaki bir olaya şiirsel bir sebep bulmaktır; bu, hüsn-i talil sanatına örnektir. Ay ile güneş arasındaki karşılık, "muḳābil" kelimesinin gök bilimindeki anlamıyla da desteklenir.

İkinci beyit gül hayaline geçer. Gonca, içinin kırmızılığı yüzünden kanlı ciğerli bir âşık gibidir; öyle açılmıştır ki sanki gül fidanı âşığın gözlerinden akan kanı damıtarak gül suyu elde etmiştir. Redif burada "gül suyu çekmek" deyimine bağlanır. Kan, gül suyu, gonca ve gül fidanı kelimeleri tenasüp kurar; âşığın kanlı gözyaşı ile gülün kırmızısı aynı renkte buluşur. Dördüncü beyit gazelin en kapalı yeridir. Gamzenin oku ve yaralı sineden akan kan açık hayallerdir, ama ilk mısraın sözdizimi belirsizdir; Ersoy'un açıklaması gönlün bu oka gönüllü olarak hazır olduğu yönündedir.

Mahlas beyti güneşi bir hastaya çevirir. Güneşin titrer gibi görünen ışığı, sevgilinin yanağından ayrı düşmenin sıtmasıyla açıklanır; güneş, Münîr'in gönlü gibi ayrılık ateşiyle titremektedir. Bu da bir hüsn-i talil örneğidir. "Teb" (sıtma) ile "tāb" (hararet) arasındaki ses yakınlığı bir cinas oluşturur ve kafiye kelimesi olan "tāb" matladaki "ḥarāret" kelimesine bağlanır. Gazel böylece güneşin sevgiliden aldığı hararetle açılıp onun ayrılık ateşiyle titremesiyle kapanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar