Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Zi-vaṣf-ı sünbül-i zülfet ki ber-gird-i semen pīçed
Zebān-ı men zi-‘acz-i ḫod be-her dem derd-i men pīçed
Der-ān çāh-ı zeḳan īn dil ser-i zülf-i to mī-gīred
Esīr-i çāh-rā māned ki desteş der-resen pīçed
Be-nezd-i yār ‘arż-ı ḥāl-i ḫod goften ne-mī yārem
Be-pīş-i yār-ı ḫod her kes belī ender süḫan pīçed
Be-ḫāk-i rāh-ı ān çābük-süvār-ı Türk-i meh-peyker
Serem şod pāy-māl āḫir çirā ū ser zi-men pīçed
Be-gül-zār-ı viṣāl-i ḫod Münīrī-rā ki reh dādī
Raḳīb ez-reşk hemçün mār ez-ān ber-ḫīşten pīçed

Günümüz Türkçesiyle

1. Yasemin gibi yüzünün çevresine dolanan sümbül saçını vasfetmeye çalışırken dilim acizliğinden her an kendi derdime dolaşır kalır. (Sümbül siyah ve kıvrık saça, yasemin beyaz yüze benzetilir. Ersoy "dilim acizliğinden hiçbir zaman derdimi anlatamamaktadır" diye anlar.)

2. Bu gönül o çene çukuru kuyusunda senin zülfünün ucunu tutuyor; kuyuya düşmüş bir tutsağa benzer ki elini ipe dolar. ("Çāh-ı zeḳan" sözlük anlamıyla çene kuyusu, yani çene çukurudur; "resen" ip demektir.)

3. Sevgilinin yanında hâlimi arz edip söylemeye cesaret edemiyorum; elbette herkes kendi sevgilisinin önünde sözü eğip büker. ("Süḫan pīçīden" sözlük anlamıyla sözü dolandırmak, açık söyleyememektir; Ersoy "ne diyeceğini şaşırır" der.)

4. O çevik binici, ay yüzlü Türk güzelinin yolunun toprağında başım ayaklar altında kaldı; öyleyse o niçin benden baş çeviriyor. ("Pāy-māl" sözlük anlamıyla ayak altında ezilmiş; "ser pīçīden" baş çevirmek, buyruk dinlememektir. Divan şiirinde "Türk" güzel ve hükmeden sevgili için kullanılır.)

5. Münîrî'ye kendi kavuşma gül bahçene yol verdiğinde, rakip kıskançlıktan yılan gibi kendi kendine kıvrandı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin ellincisidir (fg 50). Vezin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün" kalıbıdır. Redif "pīçed" (büker, dolar, kıvrılır) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "pīçed" redifli olarak tek başına gösterilir. Kafiye "-en" sesidir: semen, men, resen, süḫan, men, ḫīşten. Şiir Vatikan (VT 73b) ve Viyana (VY 58a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redif olan "pīçīden" fiili bükmek, dolamak ve kıvrılmak anlamlarını taşır ve gazelin bütün hayallerini bu kıvrımlı hareket belirler. Matlada saç yüzün çevresine dolanır, dil de bu saçı anlatmaya çalışırken dolaşır. İkinci beyitte gönül elini ipe dolar, üçüncüde âşık sözü eğip büker, dördüncüde sevgili baş çevirir, beşincide rakip yılan gibi kıvranır. Fiilin her beyitte başka bir deyime girmesi, Münîrî'nin redifi bir kelime oyunu alanı olarak kullanmasının örneğidir.

Matla bir renk ve koku tablosuyla açılır. Sevgilinin saçı sümbül, yüzü yasemindir; siyah sümbülün beyaz yaseminin çevresine dolanması saçın yüzü çevrelemesini anlatır. Bu güzelliği anlatmaya dil yetmez ve şair acizliğini saç gibi dolaşan bir dil hayaliyle söyler. İkinci beyit çene çukurunu bir kuyu, zülfü de ip olarak düşünür. Kuyuya düşen tutsak kurtulmak için ipe sarılır; gönül de zülfün ucuna yapışır. Kuyu, ip ve tutsak kelimeleri tenasüp kurar; ancak zülfe sarılmak âşığı kurtarmaz, onu daha sıkı bağlar. Çene çukurunun kuyuya benzetilmesi divan şiirinde Yusuf kıssasıyla birlikte sık kullanılan bir hayaldir.

Üçüncü beyit âşığın sevgili karşısındaki dilsizliğini genel bir doğru gibi söyler: herkes sevgilisinin önünde sözünü toparlayamaz. Dördüncü beyitte baş ile ayak arasında bir tezat kurulur. Âşığın başı sevgilinin yolunun toprağında ayak altında kalmıştır, ama sevgili yine de ondan baş çevirir; "pāy-māl" ve "ser pīçīden" sözleri baş ve ayak kelimelerini karşılıklı getirir. Sevgilinin "çevik binici" ve "Türk" olarak anılması, onun hükmeden ve kayıtsız yanını öne çıkarır. Mahlas beytinde sevgili Münîrî'ye kavuşma bahçesinin yolunu açar ve rakip kıskançlıktan yılan gibi kıvranır. Âşık bahçeye girerken rakip dışarıda yılan gibi kıvranarak kalır; kavuşmanın sevinci ile kıskançlığın kıvranışı aynı beyitte karşı karşıya getirilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar