Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Her dāne-i ‘araḳ ki be-rūyet gül-āb şod
Ez-tāb-ı āteş-i ḥased-i ū gül āb şod
Ḫūn şod dilem zi-la‘l-i to ger nīst bāveret
Be’nger be-dīdeem ki çi ḥażır-cevāb şod
Ber-reh-güẕār-ı ḫayl-i ġamet merdüm-i dü çeşm
Bisyār ḫūn girīst ki ḫāne ḫarāb şod
Der-zīr-i burḳa‘-ı ser-i zülfet ruḫet ki dīd
Dil der-derūn-ı sīne revān der-niḳāb şod
Her dāne-i dürī ki zi-çeşmem çeked Münīr
Gūyā şeb-i siyāh-ı merā āftāb şod

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzündeki her ter tanesi gül suyu olunca, gül de ona duyduğu hasedin ateşinin hararetinden eriyip su oldu. ("Gül-āb şod" gül suyu oldu, "gül āb şod" gül su oldu demektir; iki mısra aynı sesle biter.)

2. Senin lal dudağın yüzünden gönlüm kan oldu; inanmıyorsan gözüme bak, ne hazırcevap oldu. (Göz, kanlı yaş dökerek gönlün kan olduğuna hemen tanıklık eder.)

3. Senin gam ordunun geçtiği yolun üzerinde bulunan iki gözbebeğim o kadar çok kan ağladı ki evleri yıkıldı. ("Merdüm" hem gözbebeği hem insan demektir; ordunun geçtiği yol üzerindeki halkın evlerinin harap olması hayali buradan doğar. Gözün yuvasına da "ev" denir.)

4. Zülfünün ucunun peçesi altında yanağını gören gönül, sinenin içinde hemen örtüye büründü. (Beyit kapalıdır; gönlün utançtan ya da hayranlıktan gizlendiği düşünülebilir. Ersoy "her kim ... yanağını görürse, o kimsenin gönlü sinesinin içinde örtüye bürünür" diye açıklar. Vatikan nüshasında "dīd" yerine "hest" vardır.)

5. Ey Münîr, gözümden damlayan her inci tanesi sanki benim kara gecemin güneşi oldu. (İnci taneleri gözyaşlarıdır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin kırk dokuzuncusudur (fg 49). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır ve neşirde hemen önceki gazelle (fg 48) aynı vezin, redif ve kafiyeyi paylaşır. Redif "şod" (oldu) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu redifle fg 48, 49, 54 ve 69 gösterilir. Kafiye "-āb" sesidir: gül-āb, āb, cevāb, ḫarāb, niḳāb, āftāb. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 73a) ve Viyana (VY 57a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla Münîrî'nin sevdiği türden bir cinasla açılır. İlk mısra "gül-āb şod" (gül suyu oldu), ikinci mısra "gül āb şod" (gül su oldu) sözleriyle biter; yazılış ve söyleyiş aynıdır, anlam farklıdır. Beyitte anlam da bu oyuna dayanır. Sevgilinin yüzündeki ter damlaları gül suyuna dönüşür; gül bunu kıskanır ve hasedinin ateşiyle eriyip su olur. Gülün damıtılarak gül suyu elde edilmesi işlemi, bu beyitte kıskançlıktan eriyen bir gül hayaline dönüşür. Ter, gül suyu, gül, ateş ve su kelimeleri bir tenasüp kurar.

İkinci beyitte göz bir tanık gibi konuşur. Gönlün kan olduğuna inanmayan sevgiliye göz hemen kanlı yaşlarıyla cevap verir; gözün "hazırcevap" olması, kanlı gözyaşının hiç beklemeden akmasını anlatan bir teşhistir. Üçüncü beyit savaş hayaline geçer. Gam bir ordudur ve gözbebekleri onun geçtiği yolun üzerindedir; ordunun geçtiği yerdeki halkın evleri nasıl harap olursa, gözbebeklerinin evleri de kan ağlamaktan yıkılmıştır. "Merdüm" kelimesinin hem gözbebeği hem insan anlamına gelmesi bu hayali mümkün kılar; ordu, yol, ev ve harabe kelimeleri tenasüp kurar.

Dördüncü beyitte peçe hayali vardır: zülfün ucu yanağı örten bir peçe gibidir ve onun altındaki yanağı gören gönül de sinenin içinde örtüye bürünür. Sevgilinin örtüsüyle gönlün örtüsü arasında bir karşılık kurulur. Mahlas beytinde gözyaşları inciye, inciler de kara geceyi aydınlatan güneşe benzetilir. Gece ile güneş, kara ile parlak arasındaki tezat, âşığın acısının içinden bir aydınlık doğduğunu söyler. Bir önceki gazelin mahlas beyti de güneş kelimesiyle bitmiştir; aynı vezin ve kafiyedeki bu iki gazel, neşirde art arda gelir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar