Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Dil-rā ḫayāl-i ḫadd-i to bustān-serā koned
Şūrīde-bülbülīst ki destān-serā koned
Goftem zekāt-ı la‘l-i lebet hest goft lā
Cān-ı merā ki her çi koned īn belā koned
Ber-şerbet-i ṭabīb ne-mī bāşed iḥtiyāc
Ḫūn-ı ciger çü merdüm-i dīde ġıdā koned
Ez-āh-ı men füzūn şeved īn āteş-i derūn
Her cā ki āteş ūfted efzūn hevā koned
Rūşen-dil ez-żamīr-i meh ü mihrem ey Münīr
Her şeb ṭulū‘-ı ṭal‘at-ı ān meh-liḳā koned

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin yanağının hayali gönlü bahçeli bir köşke çevirir; gönül de orada destan okuyan, yani şakıyan çılgın bir bülbüldür. ("Bustān-serā" sözlük anlamıyla bahçe evi, köşk; "destān-serā" destan söyleyen, şakıyan demektir ve bülbülün sıfatıdır. Ersoy beyti "gönlümü evlerin avlusundaki bahçeye döndürdü (kana buladı)" diye anlar.)

2. "Lal dudağının zekâtı var mı" dedim; "lâ", yani "hayır" dedi. Canımın başına ne geldiyse bu beladan gelir. ("Lā" Arapça "hayır" demektir; "belā" ise Farsçada musibet, Arapçada "evet" anlamına gelir. Vatikan nüshasında "lā" yerine "nīst", yani "yoktur" vardır. Dudağın zekâtı öpücüktür.)

3. Gözbebeği ciğer kanını kendine gıda edinince, hekimin şerbetine ihtiyaç kalmaz. ("Merdüm" hem gözbebeği hem insan demektir. Ersoy kanın çok ağlamaktan hâsıl olduğunu belirtir.)

4. Benim âhımdan bu içimdeki ateş artar; ateş nereye düşse hava onu çoğaltır. ("Hevā" sözlük anlamıyla hem hava, rüzgâr hem de arzu, heves demektir.)

5. Ey Münîr, o ay yüzlü sevgilinin yüzü her gece doğduğu için gönlüm ayın ve güneşin içinden daha aydınlıktır. ("Rūşen-dil" sözlük anlamıyla gönlü aydın olan; "żamīr" iç, gönül demektir. Ersoy "gönlümüz güneşten de aydan da daha parlaktır" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin elli birincisidir (fg 51). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "koned" (eder, yapar) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "koned" redifli olarak tek başına gösterilir. Kafiye "-ā" sesidir: bustān-serā, destān-serā, belā, ġıdā, hevā, liḳā. Şiir Vatikan (VT 73b) ve Viyana (VY 57a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersoy bu gazeli Hâfız-ı Şîrâzî'ye nazire olan on yedi Farsça gazel arasında sayar ve karşılığını Hâfız Divanı'nın 1290 (1873-74) İstanbul baskısında sayfa numarasıyla gösterir; TDV maddesi de on yedi Farsça gazelin Hâfız'a nazire olduğunu kaydeder. Aynı vezin, kafiye ve redifteki Hâfız gazeli "Ger mey-fürūş ḥācet-i rindān revā koned / Īzed güneh be-baḫşed ü def‘-i vebā koned" (Şarapçı rindlerin ihtiyacını yerine getirirse Tanrı günahı bağışlar ve vebayı giderir) matlaıyla başlar.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir cinasla açılır. Birinci mısra "bustān-serā" (bahçe köşkü), ikinci mısra "destān-serā" (destan okuyan, şakıyan) sözüyle biter; iki kelime yalnız bir harfle ayrılır. Gönül önce sevgilinin yanağının hayaliyle bir bahçe köşküne döner, sonra o bahçede şakıyan çılgın bir bülbül olur. Bahçe, köşk ve bülbül kelimeleri bir tenasüp kurar.

İkinci beyit gazelin en nükteli yeridir. Âşık sevgiliden dudağının zekâtını, yani bir öpücük ister; sevgili Arapça "lâ" (hayır) diye cevap verir. İkinci mısraın sonundaki "belā" kelimesi Farsçada musibet demektir; ama Arapçada "evet" anlamına gelir ve divan şiirinde ezelde ruhların Allah'ın "Elestü bi-rabbiküm" (Ben sizin Rabbiniz değil miyim) sorusuna "belâ" (evet) diye cevap verdikleri sahneyi hatırlatır. "Lā" ile "belā" arasındaki bu karşılık hem ses hem anlam bakımından bir oyun kurar: sevgilinin "hayır"ı âşığın başına bela olur. Vatikan nüshasında "lā" yerine "nīst" bulunması bu oyunu ortadan kaldırır. Hâfız'ın gazelinde de "belā koned" kafiyesi geçer; orada sâkînin adaletle şarap vermesi, yoksulun kıskanıp dünyayı belaya boğmasını önler.

Üçüncü beyitte hekim ve şerbet anılır: gözbebeği ciğer kanıyla beslendiği için ilaca gerek yoktur. Hâfız'ın gazelinde de dert, ilaç ve dirilten nefes hayalleri bulunur; Hâfız aşk derdine sevgilinin vuslatını ya da saf şarabı ilaç sayar. Dördüncü beyit bir gözleme dayanır: rüzgâr ateşi büyütür, âşığın âhı da içindeki ateşi artırır. Genel bir doğrunun beyte delil olarak konması irsal-i mesel sanatıdır; "hevā" kelimesinin hem hava hem arzu anlamına gelmesi, ateşi artıranın aynı zamanda âşığın hevesi olduğunu düşündürür. Mahlas beytinde sevgilinin yüzü her gece doğan bir aydır ve âşığın gönlü bu yüzden ayın ve güneşin içinden daha aydınlıktır. Ay, güneş, doğuş ve aydınlık kelimeleri arasında tenasüp vardır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar