Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Ḫam-ı zülfet ki cāy-ı her dilī būd
Zi-sevdāyeş be-her dil müşkilī būd
Be-zülfet intihā-yı seyr ne’bved
Be-her mūyeş dilem-rā menzilī būd
Zi-morden bāk key bāşed ki mā-rā
Çün ū ‘Īsī-dem ey dil ḳātilī būd
Zi-vaṣleş der-dem-i āḫir murādem
Besest ey dil merā ger ḥāṣılī būd
Çi ḫoş būd ān ki dūşīne Münīrī
Cemāl-i ū çerāġ-ı maḥfilī būd

Günümüz Türkçesiyle

1. Her gönlün yurdu olan zülfünün kıvrımı yüzünden, o zülfün sevdasıyla her gönülde bir müşkül vardı. ("Sevdā" sözlük anlamıyla hem aşk tutkusu hem de siyahlık anlamına gelir; siyah zülfün sevdası bu iki anlamı birlikte taşır. Ersoy beyti, zülfün kıvrımının sevdasından pek çok müşkülün ortaya çıktığı biçiminde anlar.)

2. Zülfünde yolculuğun sonu yoktu; o zülfün her telinde gönlümün bir konağı vardı. ("Seyr" sözlük anlamıyla yolculuk, "menzil" konak, konaklama yeridir.)

3. Ey gönül, o İsa nefesli sevgili bizim katilimiz olunca ölmekten ne korkumuz olur. (Hz. İsa'nın nefesi ölüleri diriltir; ölüm, can veren bir nefesten gelince korkulacak bir şey değildir.)

4. Ey gönül, son nefesimde muradım ona kavuşmaktır; bir ele geçen olacaksa bana o yeter. (Ersoy beyti, bir işim gerçekleşecekse son muradımın bir anlığına da olsa sevgiliye kavuşmak olduğu biçiminde anlar.)

5. Ne güzeldi, Münîrî, dün gece onun yüzünün güzelliği meclisin mumu olmuştu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin elli altıncısıdır (fg 56). Vezin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "būd" redifli gösterir; daha geniş bakılırsa her mısra sonunda tekrar eden ses "-ī būd"dur, kafiye ise dilī, müşkilī, menzilī, ḳātilī, ḥāṣılī, maḥfilī kelimelerinin "-il / -ıl" sesidir. Şiir Vatikan (VT 74b) ve Viyana (VY 58b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Ersoy bu gazeli Hâfız-ı Şîrâzî'ye nazire olan on yedi Farsça gazel arasında sayar ve karşılığını Hâfız Divanı'nın 1290 (1873-74) İstanbul baskısında 71. sayfa olarak gösterir; TDV maddesi de on yedi Farsça gazelin Hâfız'a nazire olduğunu kaydeder. Aynı vezin, kafiye ve redifteki Hâfız gazeli "Müselmānān merā vaḳtī dilī būd / Ki bā vey goftemī ger müşkilī būd" (Ey Müslümanlar, bir zamanlar benim bir gönlüm vardı; bir müşkülüm olsa ona açardım) matlaıyla başlar. Münîrî matladaki iki kafiye kelimesini, dilī ve müşkilī'yi, aynen alır; Hâfız'ın gazelinde geçen menzilī ve maḥfilī kafiyeleri de onun gazelinde yer bulur.

Anlam ve Söz Sanatları

Hâfız'ın gazeli kaybolmuş bir gönlün ağıtıdır: şair, derdini açabileceği bir gönlü olduğu günleri anar ve o gönlün sevgilinin mahallesinde yitip gittiğini söyler. Münîrî aynı kafiyeleri sevgilinin zülfü etrafında toplar. Gönül burada kaybolmaz, zülfün kıvrımında yerleşir. Matlada zülfün kıvrımı her gönlün yurdudur, ama aynı zülfün sevdası her gönle bir müşkül açar. "Sevdā" kelimesinin hem aşk tutkusu hem siyahlık anlamına gelmesi, siyah zülf ile tutku arasında bir tevriye kurar.

İkinci beyit yolculuk diliyle kurulur. Zülfün uzunluğu bitmeyen bir yola benzetilir ve her tel gönlün konakladığı bir menzil olur. "Seyr" ve "menzil" kelimeleri tasavvufta manevi yolculuğun da terimleridir; beyit böylece aşk ile sülûk arasında bir çağrışım bırakır. Üçüncü beyitte tezat öne çıkar: Hz. İsa'nın nefesi ölüyü diriltir, sevgilinin nefesi de İsa'nınki gibidir; böyle birinin katil olması ölümü korkulacak bir şey olmaktan çıkarır. Öldüren ile dirilten aynı nefeste birleşir.

Dördüncü beyit son nefes hayaliyle sade bir dilek dile getirir: âşığın ömrü boyunca ele geçecek tek kazanç, son demde sevgiliye kavuşmaktır. Mahlas beytinde ise geçmiş bir an anılır. Dün gece sevgilinin yüzü meclisin mumu olmuştur. Mum, meclis ve aydınlık arasında tenasüp vardır. Hâfız'ın gazelinde de mahlastan önceki beyitte şairin sözü "her meclisin nüktesi" olarak anılır; Münîrî'nin mahlas beytinde "maḥfil" kafiyesi bu kez sevgilinin yüzüne bağlanır. İki gazelde de "būd" redifinin taşıdığı geçmiş zaman duygusu korunur, ancak Hâfız'ın kayıp ve şikâyet tonu Münîrî'de vuslat dileğine ve hatırlanan bir güzel geceye dönüşür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar