Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ṭavf-ı kūy-ı yār-ı men şod çün murād u kām-ı ‘īd
Z’ān buved der-mülk-i ‘ālem germter hengām-ı ‘īd
Ez-ṣafā-yı reh-revān-ı Ka‘be-i kūy-ı nigār
Şod bülend-āvāz der-‘ālem ṣadā-yı nām-ı ‘īd
Ḫurremī-i ‘īd der-yek rūz mī-gerded tamām
‘Īd-i vuṣlat-rā ne-şod pāyān-ı kār-encām-ı ‘īd
Der-ezel şod cān-ı men ḳurbān-ı ‘īd-i vaṣl-ı to
Ber-deret imrūz gerden būd ger fercām-ı ‘īd
Mest-i ‘ışḳ-ı bāde-i vaṣl-ı nigār āmed Münīr
Bāz vaḳt-i ān şod k’ey sāḳī gerded cām-ı ‘īd

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilimin mahallesini tavaf etmek bayramın muradı ve dileği olduğu için, dünya mülkünde bayram zamanı daha coşkulu olur.

2. Sevgilinin Kâbe'ye benzeyen mahallesine giden yolcuların neşesinden, bayram adının sesi dünyada yüksek sesle duyuldu. ("Reh-revān" sözlük anlamıyla yol yürüyenler, yolculardır; burada hacılar gibi sevgilinin mahallesine giden âşıklardır.)

3. Bayram sevinci bir günde tamamlanır; ama kavuşma bayramının işinin sonu gelmedi. (Ersoy "kavuşma bayramının sonu olmaz" diye anlar.)

4. Benim canım ezelde sana kavuşma bayramının kurbanı oldu; bugün bayramın sonucu senin kapında boyun vermek olduysa ne çıkar. ("Fercām" sözlük anlamıyla son, akıbet demektir. Kurbanlık hayvan boynundan kesilir; "gerden", yani boyun, kurban hayaline bağlanır.)

5. Münîr, resim gibi güzel sevgiliye kavuşma şarabının aşkıyla sarhoş geldi; ey sâkî, bayram kadehinin yeniden dönme vakti geldi. ("Nigār" hem resim hem resim gibi güzel sevgili demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin elli sekizincisidir (fg 58). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "‘īd" (bayram) kelimesidir; Ersoy'un redif listesinde gazel "-ı ‘īd" redifiyle gösterilir. Kafiye "-ām" sesidir: kām, hengām, nām, encām, fercām, cām. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe, yani revi harfinden önce uzun ünlü bulunan kafiye örnekleri arasında sayar. Şiir yalnız Vatikan nüshasında (VT 75a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Gazel, divanda kendisinden hemen önce gelen ve aynı vezinde, aynı redifle yazılmış fg 57'nin eşi gibidir. İki şiir aynı bayram temasını farklı kafiyelerle işler.

Anlam ve Söz Sanatları

Önceki gazelde bayram tatlıları, hilal ve tuğra öne çıkıyordu; bu gazelin imgeleri ise hac ve kurbanla ilgilidir. Tavaf, Kâbe, yolcular, kurban ve boyun kelimeleri arasında açık bir tenasüp vardır ve bu kelimeler şiiri Kurban Bayramı'nın dünyasına yerleştirir. Matlada sevgilinin mahallesini tavaf etmek bayramın asıl dileğidir. İkinci beyitte sevgilinin mahallesi doğrudan Kâbe olarak anılır; oraya giden âşıklar hacılara benzer ve onların sevinci bayramın adını dünyaya duyurur. Kutsal mekâna ait kelimelerin sevgilinin mahallesine aktarılması divan şiirinin bilinen bir tavrıdır; Münîrî burada bu benzetmeyi bütün bir gazele yayar.

Üçüncü beyit iki bayram arasında bir karşılaştırma yapar. Takvimdeki bayram bir günde biter, vuslat bayramının ise sonu yoktur. Bu karşıtlık gazelin düşünce ekseni olarak görülebilir. Dördüncü beyit kurban hayalini âşığın kendisine çevirir. Can ezelde, yani yaratılıştan önce, sevgiliye kavuşma bayramının kurbanı olmuştur; bugün bayramın sonucu sevgilinin kapısında boyun vermek olsa bile bunda şaşılacak bir şey yoktur. Ezel ile bugün (imrūz) arasında bir tezat kurulur. "Gerden", yani boyun, hem kurbanın kesildiği yer hem de teslimiyetin işaretidir.

Mahlas beyti gazeli meclise taşır. Münîr vuslat şarabıyla sarhoş olmuştur ve sâkîye kadehi yeniden dolaştırma vaktinin geldiğini söyler. Bayram kadehi ifadesi, önceki beyitlerdeki ibadet diliyle rindane meclis dilini yan yana getirir. Şarap, sâkî, kadeh ve sarhoşluk arasında tenasüp vardır. "Cām-ı ‘īd" sözüyle redif son kez kullanılırken gazelin bayramı tavaftan kadehe uzanan bir çizgide tamamlanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar