Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ger naṣīb-i ṣūfīyān şod bādem ü ḥelvā-yı ‘īd
Bes buved mā-rā şarāb u sāġar u ṣaḥbā-yı ‘īd
Ber-deret let ḫorden ez-der-bān-ı īn der ki merā
Bihterest ez-ḫorden-i bādām u ez-ḥelvā-yı ‘īd
Z’ān buved nāfiẕ be-menşūr-ı cihān aḥkām-ı ū
Şod zi-ḥükm ü yarlıġ-ı ebrūy-ı to ṭuġrā-yı ‘īd
Ger tecellī-i cemālet mī-koned ‘arż-ı diger
Mī-şeved ‘uşşāḳ-rā ‘īd-i diger ferdā-yı ‘īd
Ez-hilāl-i ebrūy-ı ṭāḳ-ı ḳamer-ruḫsār-ı men
Cüft-i devlet şod Münīrī māh-ı bezm-ārā-yı ‘īd

Günümüz Türkçesiyle

1. Bayramın bademi ve helvası sofuların nasibi olduysa, bize de şarap, kadeh ve bayramın şarabı yeter. ("Ṣaḥbā" sözlük anlamıyla kırmızıya çalan şarap demektir; beyitte "şarāb" ile birlikte anılır.)

2. Bu kapının kapıcısından senin kapında tekme yemek, bana bayramda badem ve helva yemekten daha iyidir. ("Let" sözlük anlamıyla tekme, darbe demektir; Ersoy "tekme ve tokat" diye anlar. Mısrada "ḫorden", yani yemek fiili iki kez kullanılır: tekme yemek ve badem, helva yemek.)

3. Bayramın tuğrası senin kaşlarının hükmünden ve fermanından çekildiği için, onun hükümleri dünyanın beratında geçerli olur. ("Menşūr" ferman, berat; "yarlıġ" sözlük anlamıyla hükümdar buyruğu demektir ve Türkçe kökenli bir kelimedir. Hilal biçimindeki kaş, kıvrık çizgili tuğraya benzetilir.)

4. Eğer senin güzelliğin bir kez daha görünecek olursa, bu, âşıklar için bayramın ertesinde ikinci bir bayram olur.

5. Ey Münîrî, benim ay yanaklı sevgilimin hilal kaşından sonra, meclisi süsleyen bayram ayı devlete eş oldu. (Beyit iki türlü okunabilir. Ersoy, bayram hilalinin sevgilinin hilal kaşlarından sonra ikinci bir saadet olduğunu anlar. "Cüft-i devlet" sözlük anlamıyla devletin, saadetin eşi demektir; bu okunuşla bayram hilali, sevgilinin kaşından aldığı ışıkla saadete eş olur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin elli yedincisidir (fg 57). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "‘īd", yani bayram kelimesidir; Ersoy'un redif listesinde gazel "-yı ‘īd" redifiyle gösterilir. Kafiye "-ā" sesidir: ḥelvā, ṣaḥbā, ṭuġrā, ferdā, ārā; birinci ve ikinci beyitte "ḥelvā" kafiyede tekrarlanır. Şiir yalnız Vatikan nüshasında (VT 75a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Divanda bu gazelin hemen ardından gelen fg 58 de "‘īd" redifiyle yazılmıştır ve ikisi bir bayram çifti gibi yan yana durur. Ersoy'un redif listesine göre bayram redifi divanda bir kasidede ve bir Türkçe gazelde (tg 38) de kullanılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana teması sevgilinin varlığıyla yaşanan bayramdır. Matla rind ile sofu arasındaki bilinen karşıtlığa dayanır. Sofunun bayram nasibi badem ve helvadır; rindin nasibi şarap ve kadehtir. Birinci mısradaki tatlılar ile ikinci mısradaki şarap arasında bir tezat kurulur ve şair kendini açıkça rindler safına koyar. İkinci beyit bu karşıtlığı âşık diline taşır: sevgilinin kapısında kapıcıdan yenen tekme, bayram sofrasındaki badem ve helvadan daha tatlıdır. "Ḫorden" fiilinin aynı mısrada hem tekme yemek hem tatlı yemek için kullanılması beyte nükteli bir ton verir.

Üçüncü beyit saray ve divan dilinden alınmış kelimelerle kurulur. Menşur, yarlığ ve tuğra arasında tenasüp vardır. Sevgilinin hilal biçimli kaşı bir tuğra gibidir; bayram tuğrası bu kaşın buyruğuyla çekildiği için hükmü bütün dünyada geçer. Hükümdar fermanının başına çekilen kıvrık tuğra ile hilal kaş arasındaki benzerlik beytin asıl teşbihidir. "Yarlıġ" kelimesinin Farsça bir gazelde geçmesi dikkat çekicidir; kelime sözlüklere göre Türkçe kökenlidir ve Farsçaya hükümdar emri anlamıyla girmiştir.

Dördüncü beyitte bayram kavramı genişletilir: sevgilinin güzelliğinin her yeni görünüşü, bayramın ertesinde gelen yeni bir bayramdır. "Tecellī" kelimesi tasavvufi bir çağrışım da taşır. Mahlas beyti hilal hayaliyle kapanır. Bayram, hilalin görülmesiyle başlar; şair ise sevgilinin hilal kaşını bayram ayından önce anar. Hilal, kaş, ay ve meclis kelimeleri arasında tenasüp vardır. Beyit Ersoy'un okuduğu gibi bayram ayının sevgilinin kaşından sonra ikinci bir saadet olduğunu söyler; "cüft", yani eş, çift kelimesi de kaş ile hilalin iki eş gibi yan yana durduğunu düşündürür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar