Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Ān kes ki raḫt-ı hestī-i ḫod ber-fenā keşed
Ser der-miyān-ı milket-i ehl-i beḳā keşed
Ez-zülf-i ser-keş-i to ki dil der-keş-ā-keşest
Dāned Ḫudā vü men ki dil ez-vey çihā keşed
Rāh-ı ‘adem ki dil be-vücūd-ı lebet girift
Āḫir ne-dānemeş ki merā ū kocā keşed
Her dil ki ez-küdūret-i hestī ḫalāṣ yāft
Der-bezm-i nīstī mey-i ṣāf-ı ṣafā keşed
Bārī zi-bār-ı devr-i zamān çün keşed Münīr
Cüz bār-ı minnet-i ġam-ı ‘ışḳet çirā keşed

Günümüz Türkçesiyle

1. Kendi varlığının yükünü yokluğa çeken kimse, başını beka ehlinin ülkesinin ortasına çeker. ("Raḫt" sözlük anlamıyla eşya, yük; "fenā" yokluk, "beḳā" kalıcılık, ölümsüzlük demektir. Ersoy "kendi varlık elbisesinden sıyrılan kimse" diye anlar.)

2. Gönül senin dikbaşlı zülfünün yüzünden çekişme içindedir; gönlün ondan neler çektiğini bir Allah bilir, bir de ben. ("Ser-keş" sözlük anlamıyla dikbaşlı, "keş-ā-keş" çekişme, karmaşa demektir; beyitte "çekmek" kökünden kelimeler art arda gelir.)

3. Gönül, dudağının varlığına ulaşmak için yokluk yolunu tuttu; sonunda beni nereye çekeceğini bilmiyorum.

4. Varlığın bulanıklığından kurtulan her gönül, yokluk meclisinde safanın saf şarabını içer. ("Keşed" burada sözlük anlamıyla içmek, kadeh çekmek demektir.)

5. Münîr madem zamanın döngüsünün yükünü çekiyor, artık senin aşkının gamının minnet yükünden başkasını niçin çeksin. ("Bārī" sözlük anlamıyla "hiç olmazsa, madem" demektir ve "bār", yani yük kelimesiyle ses benzerliği kurar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin elli dokuzuncusudur (fg 59). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "keşed" (çeker) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde gazel bu redifle gösterilir. Kafiye "-ā" sesidir: fenā, beḳā, çihā, kocā, ṣafā, çirā. Şiir yalnız Vatikan nüshasında (VT 75b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, redifindeki "çekmek" fiilini her beyitte başka bir anlamla kullanır ve bütün şiir bu fiilin çok anlamlılığı üzerine kurulur. Matlada yük yokluğa çekilir, baş beka ülkesine çekilir; ikinci beyitte gönlün çektiği sıkıntı söz konusudur; üçüncü beyitte yol âşığı bir yere çeker; dördüncü beyitte şarap çekilir, yani içilir; mahlas beytinde ise yük çekilir. Aynı redifin taşınma, sürüklenme, katlanma ve içme anlamlarıyla dolaşması gazele söz oyunlarıyla örülmüş bir bütünlük verir.

Matla ve dördüncü beyit tasavvuf terimleriyle konuşur. Fenâ ve bekâ, yani yokluk ve kalıcılık, tasavvufta kulun kendi varlığından geçip Hak'ta kalıcılığa ermesini anlatan iki kavramdır. Şair, kendi varlığının yükünü yokluğa taşıyan kişinin beka ehlinin arasına karıştığını söyler; iki kavram arasında tezat vardır. Dördüncü beyitte varlık bir bulanıklık, yokluk ise bir meclistir; bu mecliste içilen şarap saf ve neşelidir. "Küdūret" (bulanıklık) ile "ṣāf" (duru) ve "hestī" (varlık) ile "nīstī" (yokluk) arasında iki ayrı tezat kurulur. Ersoy'un da belirttiği gibi Münîrî mutasavvıf bir şair değildir, ama Hâfız'dan etkilenerek tasavvufi remizleri kullanır; bu gazel o eğilimin açık bir örneğidir.

İkinci beyit "keş" sesinin tekrarıyla dikkat çeker: ser-keş, keş-ā-keş ve redifteki keşed aynı kökten gelir; bu bir iştikak örneğidir. Dikbaşlı zülfün gönlü çekiştirmesi, zülfün kıvrımlarıyla gönlün karmaşası arasında bir ilgi kurar. Üçüncü beyitte yokluk yolu ile dudağın varlığı karşı karşıya gelir; vücut ve adem kelimeleri tezat oluşturur. Mahlas beytinde "bārī" ile "bār" kelimeleri arasındaki ses benzerliği ve "bār" kelimesinin iki kez tekrarı beyte ahenk katar. Şair zamanın yükünü zaten taşıdığını, bu yüzden aşk gamının minnetinden başka bir yük kabul etmeyeceğini söyler. Ersoy beyti aynı biçimde anlar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar