Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Kesī ki der-reh-i mihr-i ruḫet türāb şeved
Zi-ḫāk-i vey heme ẕerrāt āftāb şeved
Çirā be-pīr-i muġān bende-i kemīn ne-şevem
Çonīn zi-mey-gede mā-rā ki fetḥ-i bāb şeved
Ġulām-ı bāde-fürūşīm der-cihān mā-rā
Zi-cām-ı bāde-i ṣāfī key ictināb şeved
Zi-la‘l-i çeşme-i nūşet ki mī-şevem sīr-āb
‘Aceb ne āb-ı Ḫıżır ger be-men serāb şeved
Meger Münīr to-rā yād mī-koned ān dem
Ki ū ber-ā-ber-i ḫāk-i siyeh türāb şeved

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin yanağının güneşinin yolunda toprak olan kimsenin toprağının bütün zerreleri birer güneş olur. ("Mihr" sözlük anlamıyla hem güneş hem sevgi demektir; "yanağının sevgisi yolunda" diye de okunabilir.)

2. Meyhaneden bize böyle bir kapı açılırken, niçin meyhane pirinin en aşağı kölesi olmayayım. ("Pīr-i muġān" sözlük anlamıyla mecusilerin yaşlısı, meyhanecidir; divan şiirinde mürşit anlamında da kullanılır. "Fetḥ-i bāb" kapının açılması demektir.)

3. Biz bu dünyada şarapçının kölesiyiz; saf şarapla dolu kadehten bize nasıl kaçınmak düşer. (Ersoy birinci mısraı "biz bu dünyada bade satan köleleriz" diye anlar.)

4. Ben senin lal dudağının çeşmesinden kanıyorken, Hızır'ın suyu bana bir serap gibi görünse şaşılır mı. (Hızır'ın bulduğu ab-ı hayat, ölümsüzlük suyudur; sevgilinin dudağı karşısında o su bile bir serap kalır.)

5. Meğer Münîr seni, kara toprakla bir olup toprak olacağı o anda anar. (Ersoy beyti "Münîr, kara toprağa karıştığı zamanda bile seni anıyormuş" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin altmış beşincisidir (fg 65). Vezin "mefâ‘ilün fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "şeved" (olur) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde gazel bu redifle gösterilir. Kafiye "-āb" sesidir: türāb, āftāb, bāb, ictināb, serāb, türāb. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. "Türāb" (toprak) kafiyesi birinci ve beşinci beyitte aynı anlamla tekrarlanır. Şiir Vatikan (VT 77a) ve Viyana (VY 60b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel toprak olmakla başlar ve toprak olmakla biter. Matlada sevgilinin güneş gibi yanağı yolunda toprak olan âşığın her zerresi güneşe dönüşür. Zerre ile güneş arasındaki tezat, en küçük ile en büyük arasındaki mesafeyi aşkın ortadan kaldırdığını gösterir; zerrenin güneş ışığında parlaması da bu benzetmeye görsel bir dayanak verir. "Mihr" kelimesinin hem güneş hem sevgi anlamına gelmesi beytin anlamını ikiye açar: âşık sevgilinin yanağının güneşi yolunda da, sevgisi yolunda da toprak olmuştur.

İkinci ve üçüncü beyitler rindane bir dille konuşur. Meyhaneden kapı açılması, "fetḥ-i bāb" deyimiyle anlatılır; bu söz hem kapının açılmasını hem de bir işin yolunun açılmasını çağrıştırır. Şair meyhane pirinin en aşağı kölesi olmayı ister, şarapçının kölesi olduğunu söyler ve saf şaraptan kaçınmanın kendisine yakışmayacağını belirtir. Ersoy'un girişte belirttiği gibi Münîrî kendini şarap içen bir rind olarak tanımlar; pir-i mugan, meyhane, şarapçı ve kadeh kelimeleri arasında tenasüp vardır. "Pīr-i muġān" ifadesinin divan şiirinde mürşit anlamında da kullanılması, bu beyitlere tasavvufi bir okuma imkânı da bırakır.

Dördüncü beyitte sevgilinin dudağı bir çeşmeye benzetilir ve âşık o çeşmeden kanmıştır. Bu yüzden Hızır'ın ölümsüzlük suyu bile ona bir serap gibi görünür. Ab-ı hayat ile serap arasında tezat, çeşme, su, kanmak ve serap arasında tenasüp vardır. Susuzluğu gerçekten gideren su ile susuzluğu aldatan serap karşı karşıya getirilir ve sevgilinin dudağı ölümsüzlük suyunun da üstüne çıkarılır. Mahlas beyti matlaya döner. Münîr sevgiliyi, kara toprakla bir olacağı anda anacaktır; matladaki zerrelerin güneşe dönüşmesi düşünülürse, ölüm anındaki bu hatırlayış âşığın toprağını aydınlatacak olan şeydir. Ersoy beyti, Münîr'in toprağa karıştığında bile sevgiliyi andığı biçiminde anlar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar