Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Der-ezel mihr-i cemāleş mī-nümūd
Vird-i men ez-ān şod hemīşe yā Vedūd
Ū revān be’gẕeşt ey dil der-peyeş
Āh ‘ömr-i nāzenīn goften çi sūd
Vaṣf-ı ruḫsāreş dilem key mī-koned
Māndem ez-yād-ı vey ez-goft u şünūd
Cān-ı men bādā fedā-yı ġamzeet
Bāzī’ī be’nmūd dil-rā mī-rübūd
Şod hevā-dār-ı cemāl-i ū Münīr
Pīş ez-ān īn gerdiş ü devrān ne-būd

Günümüz Türkçesiyle

1. Ezelde onun güzelliğinin güneşi görünüyordu; bu yüzden benim virdim hep "Yâ Vedûd" oldu. ("Mihr" sözlük anlamıyla hem güneş hem sevgi demektir; Ersoy "cemalinin aşkı" diye anlar. "Vedûd" Allah'ın isimlerinden biridir ve sözlük anlamıyla çok seven, sevilen demektir; "vird" dilden düşürülmeyen zikirdir.)

2. O akıp geçti gitti; ey gönül, ardından "ah nazlı ömrüm" demenin ne faydası var. ("Revān" sözlük anlamıyla hem hemen, çabucak hem akarak giden demektir. "Nazlı ömür" hem geçip giden hayatı hem sevgiliyi düşündürür.)

3. Gönlüm onun yanağını ne zaman vasfedebilir; onu anmaktan söz söylemeyi de dinlemeyi de unuttum. (Ersoy beyti "sevgiliyi hatırlayınca hiçbir şey konuşamaz ve işitemezken gönlüm onun yanağının vasfını nasıl anlatsın" diye anlar.)

4. Canım senin gamzene feda olsun; bir oyun gösterdi ve gönlü kapıp götürdü. ("Bāzī" sözlük anlamıyla oyun, oyuncak demektir. Ersoy, gönlün çocuğa benzetildiğini ve gamzenin ona bir oyuncak gösterip kaptığını açıklar.)

5. Münîr onun güzelliğinin âşığı oldu; o zamandan önce bu dönüş ve bu devran yoktu. (Yani âşıklık feleğin dönmeye başlamasından, zamanın başlangıcından öncedir. Ersoy "zamanın geçmesi hadisesi olmadan önce Münîr senin cemaline âşık olmuştu" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin altmış yedincisidir (fg 67). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-ūd" sesidir: nümūd, Vedūd, sūd, şünūd, rübūd, būd. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 77b) ve Viyana (VY 61a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel ezelle açılıp ezelle kapanır. Matlada sevgilinin güzelliği ezelde görünmüştür ve şairin dili o günden beri "Yâ Vedûd" zikrini tekrarlar. Vedûd, Allah'ın "çok seven" anlamındaki ismidir; sevgilinin güzelliği karşısında bu ismin vird edinilmesi, beşerî aşk ile ilahî aşkı aynı kelimede buluşturur. "Mihr" kelimesinin hem güneş hem sevgi anlamına gelmesi de matlaya bir tevriye katar: ezelde görünen hem güzelliğin güneşi hem sevginin kendisidir. Ersoy'un belirttiği gibi Münîrî mutasavvıf bir şair olmamakla birlikte tasavvufi remizleri kullanır; bu gazelin ilk ve son beyti o eğilimin örneğidir.

İkinci beyit geçicilik duygusunu işler. Sevgili akıp gitmiştir, ardından ah etmek bir şey kazandırmaz. "Nazlı ömür" ifadesi beyitte iki yöne açılır: hem geri gelmeyen hayatı hem de "ömrüm" diye seslenilen sevgiliyi anlatır. "Revān" kelimesi de hem çabukluğu hem suyun akışını hatırlatır. Üçüncü beyitte vasfın imkânsızlığı söylenir: sevgiliyi anmak âşığı öyle kendinden geçirmiştir ki ne söz söyleyebilir ne dinleyebilir. "Goft u şünūd" (söyleme ve dinleme) arasında tezat vardır.

Dördüncü beyitte gamze bir hilekâr gibi davranır. Gönlün önüne bir oyun, bir oyuncak koyar ve onu kapıp götürür. Ersoy'un açıklamasına göre gönül burada bir çocuğa benzetilmiştir; oyuncakla oyalanan çocuk gibi gönül de gamzenin oyunuyla elden çıkar. Oyun ve oyuncak hayali, gamzenin hafifliğini ve gönlün saflığını aynı tabloda birleştirir. Mahlas beyti gazeli matlaya bağlar. Münîr'in âşıklığı feleğin dönmeye başlamasından, yani zamanın kendisinden öncedir. "Gerdiş" ve "devrān" (dönüş, devir) kelimeleri arasında tenasüp vardır. Matladaki "ezel" ile mahlas beytindeki "bu devrandan önce" ifadesi aynı düşünceyi iki ucundan tutar ve kısa gazeli zamansız bir aşk hikâyesi olarak çerçeveler.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar