Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Zi-‘ışḳet der-serem kār-ı ‘aceb būd
Dilem tā cān ne-dād ū-rā ne-y-āsūd
Zi-tīġet ḫastegān-rā şerbetī deh
Vü ger ne nīst mā-rā rūy-ı bih-būd
Be-īn ü ān nīm fāriġ zi-vuṣlat
Murād-ı men to’ī ez-cümle maḳṣūd
Zi-āhem sūz-ı ‘ışḳet būd rūşen
Nişān-ı āteş-i sūzān buved dūd
Reg-i cān-rā ḫırāşed çeng-i ġam z’ān
Be-ḳānūn-ı diger nālīm çün ‘ūd
Be-‘īd-i vaṣl-ı to ḳurbān şod āḫir
Serencām-ı Münīret būd maḥmūd

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin aşkından başımda tuhaf bir hâl vardı; gönlüm can vermedikçe onu rahat bırakmadı. (Ersoy beyti "senin aşkın dolayısıyla kafam karmakarışıktır; bundan dolayı gönlüm can vermeyince rahata ermeyecektir" diye anlar.)

2. Kılıcından hastalara bir şerbet ver; yoksa bizim iyileşmemize imkân yok. (Hastalar âşıklardır; kılıcın şerbeti, sevgilinin öldürücü lütfudur. Aparatta bu yer için "Diger" ve "Vü ger" okumaları birlikte anılır ve "Vü ger" Viyana nüshasına bağlanır; neşir metni "Vü ger" okur.)

3. Şuna buna kavuşmakla gönlüm kaygısından kurtulmaz; bütün dileklerin içinde benim muradım sensin. ("Fāriġ" sözlük anlamıyla kaygısız, işinden el çekmiş demektir. Ersoy beyti "benim bütün maksatlar arasındaki muradım sensin; diğerlerine ha kavuşmuşum ha kavuşmamışım" diye anlar.)

4. Senin aşkının yangını benim âhımdan belli oldu; duman, yanan ateşin nişanıdır.

5. Gam çengi can damarını tırmaladığı için biz de ud gibi başka bir kanunla inliyoruz. (Sözlük anlamıyla "çeng" hem bir çalgı hem pençe; "reg" hem damar hem tel; "ḳānūn" hem bir çalgı hem kural, usul; "‘ūd" hem ud çalgısı hem yakıldığında güzel koku veren öd ağacı demektir.)

6. Sonunda sana kavuşma bayramında kurban oldu; Münîr'inin akıbeti övülmeye değer oldu. ("Maḥmūd" sözlük anlamıyla övülmüş, beğenilmiş demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış altı beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yetmişincisidir (fg 70). Vezin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-ūd" sesidir: būd, āsūd, bih-būd, maḳṣūd, dūd, ‘ūd, maḥmūd. Ersoy bu gazeli kafiye-i müreddefe örnekleri arasında sayar. Şiir Vatikan (VT 78a) ve Viyana (VY 61b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel aşkın ölümle tamamlanan yolculuğunu anlatır: matlada gönül can vermedikçe rahat bulamaz, mahlas beytinde ise vuslat bayramında kurban olur ve akıbeti övülür. Bu iki uç arasında âşık, sevgilinin kılıcını bir şerbet gibi ister ve ondan başka murat tanımaz. İkinci beyitteki "kılıcın şerbeti" ifadesi bir tezat taşır: şerbet hastaya şifa olarak verilir, kılıç ise öldürür. Hasta, şerbet ve iyileşme kelimeleri tıp diliyle bir tenasüp kurar ve ölümün âşık için şifa sayıldığını söyler.

Dördüncü beyit bir gözleme dayanır: ateş olan yerde duman tüter. Âşığın âhı da içindeki aşk yangınının dumanıdır. Genel bir doğrunun beyitte delil olarak kullanılması irsal-i mesel sanatıdır; âh ile duman arasındaki benzetme divan şiirinde sık görülür. Ateş, yangın ve duman arasında tenasüp vardır.

Beşinci beyit gazelin en yoğun söz oyunlarını taşır. Gamın çengi can damarını tırmalar; "çeng" hem telli bir çalgı hem pençe, "reg" hem damar hem çalgı teli anlamına gelir. Bu yüzden mısra hem gamın pençesinin damarı yırtmasını hem de bir çalgının tellerine dokunulmasını anlatır. İkinci mısrada âşık "başka bir kanunla" inler; "ḳānūn" hem çalgı hem kural, usul demektir. Kafiyedeki "‘ūd" ise hem ud çalgısı hem yakıldığında koku veren öd ağacıdır; öd ağacının yanarken çıkardığı koku ve duman, önceki beyitteki ateş ve dumanla da ilgi kurar. Çeng, kanun ve ud arasındaki musiki tenasübü, kelimelerin ikinci anlamlarıyla birleşince birden çok tevriye ortaya çıkar.

Mahlas beyti kurban hayalini kullanır. Âşık sevgiliye kavuşma bayramında kurban olmuştur ve bu yüzden akıbeti övgüye değer bulunmuştur. "Maḥmūd" (övülmüş) kelimesi kafiyeyi tamamlarken gazelin başındaki huzursuzluğu bir sonuca bağlar. Bayram, kurban ve vuslat kelimeleri aynı beyitte buluşur; Münîrî'nin fg 58'de de vuslat bayramında kurban olan can hayalini kullandığı görülür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar