Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Dil-rā ki rişte-i ser-i zülf-i to bend buved
Tārī ez-ān be-gerden-i cānem kemend buved
Serv-i sehī be-ḳāmet-i to dāşt nisbetī
Ḳadreş be-ṣaḥn-ı gül-şen ez-īn-rū bülend buved
Her dem fedā-yı her ser-i zülf-i to der-cihān
Cān-ı hezār ḫaste-dilī derd-mend buved
Goftī diger ki ḫūn-ı to rīzem be-ṣad cefā
Īn va‘dhā ki mī-konī ey dost çend buved
Her cā ki āteş-i ruḫ-ı ān meh ki şod Münīr
Ez-behr-i def‘-i çeşm-i bed īn dil sipend buved

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin zülfünün ucundaki iplik gönle bir bağ olunca, ondan tek bir tel bile canımın boynuna kement olur. ("Bend" sözlük anlamıyla bağ, ip demektir; Ersoy "zülfünün ucunun gönle açtığı yara bir bağ olur" diye anlar.)

2. Dosdoğru servinin senin boyunla bir benzerliği vardı; bu yüzden gül bahçesinin ortasında onun değeri yüksek oldu. ("Ḳadr" değer, itibar; "bülend" yüksek, uzun demektir. Değerin yüksekliği ile servinin boyunun uzunluğu aynı sözde birleşir.)

3. Dünyada her an senin zülfünün her bir ucuna binlerce gönlü hasta dertlinin canı feda olur. (Vatikan nüshasında "zülf-i" yerine, harfleri neşirde tam basılamamış bir kelime vardır; bu kelime "mūy-ı", yani "saç teli" olarak okunabilir.)

4. Yine "kanını yüz cefayla dökeceğim" dedin; ey dost, verdiğin bu vaatler daha ne kadar sürecek. (Ersoy "bu ettiğin vaatler kaç oldu, hâlâ sözünü gerçekleştirmedin" diye anlar.)

5. Ey Münîr, o ay yüzlünün yanağının ateşi nerede yanarsa, nazar değmesini savmak için bu gönül oraya üzerlik tohumu olur. ("Sipend" üzerlik tohumudur; nazara karşı ateşe atılırdı. Ersoy "kem gözleri defetmek için benim gönlüm de üzerlik tohumu olur" diye açıklar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yetmiş ikincisidir (fg 72). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "buved" (olur) fiilidir; Ersoy'un redif listesinde gazel bu redifle gösterilir. Kafiye "-end" sesidir: bend, kemend, bülend, derd-mend, çend, sipend. Şiir Vatikan (VT 78b) ve Viyana (VY 62b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel zülfün bağlayan, boğan ve canları kendine bağlayan gücü üzerine kurulur. Matlada zülfün ucu bir ipliktir ve gönle bağ olur; aynı zülften bir tel canın boynuna atılmış bir kement hâline gelir. İplik, tel, bağ ve kement arasında tenasüp vardır. Kement, avcının ya da savaşçının avını yakalamak için fırlattığı ilmikli iptir; zülfün kıvrık ve uzun oluşu bu benzetmeye görsel bir dayanak verir. Gönülden cana, bağdan kemende geçiş, zülfün etkisinin gittikçe ağırlaştığını gösterir.

İkinci beyit hüsn-i talile yakın bir buluşa dayanır. Servi bahçede değerli ve yüksek sayılır; şair bunun sebebini servinin sevgilinin boyuna benzemesine bağlar. "Ḳadr" (değer) ile "bülend" (yüksek, uzun) sözü, hem servinin itibarını hem de boyunun uzunluğunu anlatır; bir sözün iki anlamı da beyitte geçerli olduğu için bir tevriye ortaya çıkar. Servi ile sevgilinin boyu arasındaki teşbih divan şiirinin en yaygın benzetmelerindendir; burada benzetme tersinden kurulur ve servinin değeri sevgiliden alınmış sayılır.

Üçüncü beyit zülfün her teline binlerce dertlinin canını feda eder ve bir mübalağa taşır. Dördüncü beyitte sevgilinin hep tekrarlanan ama yerine getirilmeyen ölüm vaadi alaycı bir dille anılır. Âşık ölümden korkmaz; yakındığı şey vaadin gecikmesidir. Cefa ile dost kelimeleri arasındaki tezat beytin ironisini güçlendirir.

Mahlas beyti halk inanışından alınmış bir hayalle kapanır. Üzerlik tohumu nazara karşı ateşe atılır ve yanarak kem gözü savdığına inanılırdı. Sevgilinin yanağı bir ateştir; âşığın gönlü de o ateşe atılan üzerlik tohumu olur ve sevgiliyi nazardan korumak için kendini yakar. Ateş, yanak ve üzerlik arasında tenasüp vardır. Gönlün kendini feda etmesi hem aşkın hem de koruyuculuğun ifadesidir; matladaki boyna geçen kemendin yerini, mahlas beytinde sevgili uğruna kendini yakan gönül alır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar