Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ger lebet ser-çeşme-i āb-ı ḥayātest ey peser
Şod ruḫet nūr-ı çerāġ-ı dīde-i ehl-i naẓar
Īn dü çeşm-i dür-feşān u cān u dil mā-rā ki hest
Her yekī-rā mī-nehem ez-behr-i to der-her memer
Cüz hevā-yı mihr-i ruḫsāret ne-şod kār-ı dilem
Der-cihān kār-ı diger hergiz ne-mī-dāned meger
Ez-berā-yı la‘l-i reng-āmīz-i to dil ḫaste şod
Gerçi mī-gūyend nāfi‘ mī-şeved gül-bā-şeker
Şod ḫayāl-i yārem imşeb mīhmān-ı mā Münīr
Çün konem der-ḫāne-i dil nīst cüz ḫūn-ı ciger

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey güzel genç, dudağın ölümsüzlük suyunun pınarıysa, yanağın da bakış ehlinin gözünün ışığı oldu. ("Peser" sözlük anlamıyla oğul, delikanlı demektir. "Ehl-i naẓar" güzeli görmesini bilenlerdir; Ersoy "gönül ehli" diye anlar.)

2. Bizim inci saçan iki gözümüzü, canımızı ve gönlümüzü, her birini senin için geçtiğin her yola bırakırım. ("Dür-feşān" inci saçan demektir; inciler gözyaşlarıdır.)

3. Gönlümün işi senin yanağının güneşinin arzusundan başka bir şey olmadı; sanki dünyada başka bir iş hiç bilmiyor. ("Mihr" sözlük anlamıyla hem güneş hem sevgi demektir.)

4. Gönül senin renkli lal dudağın uğruna hasta oldu; gerçi gülbeşekerin hastaya iyi geldiğini söylerler. ("Gül-bā-şeker" sözlük anlamıyla gül yaprağı ve şekerle yapılan macundur; eski tıpta ilaç olarak kullanılırdı. Ersoy "gül ile şeker karışımı" diye açıklar.)

5. Ey Münîr, bu gece sevgilimin hayali bize misafir oldu; ne yapayım, gönül evinde ciğer kanından başka bir şey yok. (Yani konuğa ikram edecek bir şey yoktur. Ersoy'un bu beyit için verdiği anlamın bazı harfleri neşirde basılamamıştır; anlam "gönül evinde ciğer kanından başka bir şey yapmadığımız için sevgilimin hayali bu gece konuğumuz oldu" biçiminde okunur ve beyti sebep sonuç ilişkisiyle kurar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin yetmiş altıncısıdır (fg 76). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-er" sesidir: peser, naẓar, memer, meger, şeker, ciger. Şiir Vatikan (VT 79b) ve Viyana (VY 63b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel sevgilinin güzelliğine adanmışlığı ve bu adanmışlığın bedelini anlatır. Matlada sevgilinin dudağı ölümsüzlük suyunun pınarıdır, yanağı ise güzelliği görmeyi bilenlerin gözünün ışığıdır. Dudak ile su, yanak ile ışık arasındaki iki teşbih beytin iki mısraını birbirine denk kılar. Ab-ı hayat, pınar, göz ve nur kelimeleri arasında tenasüp vardır. Sevgiliye "peser", yani delikanlı diye seslenilmesi Farsça gazelde sık görülen bir hitaptır.

İkinci beyit âşığın her şeyini sevgilinin yoluna bırakmasını anlatır. Göz, can ve gönül sayılır; gözler inci saçar, yani durmadan ağlar. Gözyaşının inciye benzetilmesi bir istiaredir. Üçüncü beyitte gönül, sanki dünyada başka iş bilmezmiş gibi yalnız sevgilinin yanağının güneşini arzular. "Mihr" kelimesi burada da güneş ve sevgi anlamlarıyla bir tevriye kurar.

Dördüncü beyit tıp diliyle nükteli bir buluş yapar. Gönül sevgilinin lal dudağı yüzünden hasta düşmüştür. Hekimler gülbeşekerin hastaya iyi geldiğini söyler; ama bu hastalık sevgilinin dudağından gelmiştir. Gülbeşeker kelimesindeki gül ve şeker, sevgilinin gül yanağını ve şeker dudağını da hatırlattığı için beyit, bu hastalığın ilacının yine sevgilide olduğunu ima eder biçimde okunabilir. Beyit, aşk hastalığının hekimlerin bildiği ilaçlarla iyileşmeyeceği düşüncesini taşır. Lal, gül, şeker ve hasta kelimeleri arasında tenasüp vardır.

Mahlas beyti bir misafirlik sahnesi kurar. Gece sevgilinin hayali âşığa konuk olmuştur; âşığın gönül evinde ise ikram edecek ciğer kanından başka bir şey yoktur. Ev, misafir ve ikram arasındaki ilgi, âşığın yoksulluğunu ve acısını bir arada anlatır. Ciğer kanı divan şiirinde derin acının işaretidir; burada konuğa sunulacak tek şarap gibi de düşünülebilir. Ersoy beyti farklı bir bağlantıyla anlar ve hayalin, gönül evinde ciğer kanı bulunduğu için konuk olduğunu söyler.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar