Özgün Metin

Vezin: mef’ūlü mefā’īlü mefā’īlü fe’ūlün

Yā Rab çi buved bāz be-kūrī-i münāfıḳ
İmşeb ḳadem-i rence ḳoned yār-ı muvāfıḳ
Der-bezm-i ezel sābıḳa’ī būd ki imrūz
Ez-ṣoḥbet-i vaṣl-ı to resed devlet-i sābıḳ
Behr-i dil-i men na‘l ber-āteş me-neh ey dost
Maḳṣūd-ı to ebrūy-ı to-rā būd muṭābıḳ
Ez-kes̱ret-i ‘ışḳ-ı to resed devlet-i vaḥdet
Kes-rā ki buved ez-dil ü cān terk-i ‘alāyıḳ
Çün ṣubḥ dil-i rūşen ez-ān yāft Münīrī
Şod der-reh-i mihr-i meh-i ruḫsār-ı to ṣādıḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Yâ Rab, ne olurdu, münafığın gözü kör olsun diye bu gece uyumlu sevgili yine zahmet edip ayağını bassa. ("Be-kūrī-i münāfıḳ", münafığın körlüğüne, yani onun inadına demektir. Ersoy beyti "münafıkların körlüğüyle yola çıksaydı, bize uğrasaydı ne olurdu" diye anlar.)

2. Ezel meclisinde önceden yazılmış bir pay vardı ki bugün senin vuslatının sohbetinden o eski saadet erişiyor. (Ezel meclisi, ruhların yaratılış öncesinde Allah'a "evet" dediği Elest meclisidir; Ersoy da "Elest meclisinde" diye anlar.)

3. Ey dost, benim gönlüm için nalı ateşe koyma; senin maksadın kaşınla uyum içindeydi. ("Nalı ateşe koymak" birini huzursuz ve çaresiz bırakmak demektir; Ersoy da parantez içinde "beni bîtâb ve kararsız kılma" diye açıklar. Kaş biçimiyle nala benzetilir.)

4. Gönülden ve candan bütün bağlarını terk eden kişiye senin aşkının çokluğundan birlik saadeti ulaşır.

5. Münîrî, senin ay yanağının sevgisi yolunda sadık olduğu için sabah gibi aydın bir gönle kavuştu. ("Mihr" sözlük anlamıyla hem güneş hem sevgi demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin doksanıncısıdır (fg 90). Vezin "mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz. Kafiye "-ıḳ" sesidir: münāfıḳ, muvāfıḳ, sābıḳ, muṭābıḳ, ‘alāyıḳ, ṣādıḳ. Şiir Vatikan (VT 83a) ve Viyana (VY 66b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Kafiye kelimelerinin hepsi Arapça kökenlidir ve bir kısmı birbirine ses ya da kök bakımından bağlanır. Matlada "münāfıḳ" ile "muvāfıḳ" yalnız bir harfle ayrılır; biri ikiyüzlüyü, öteki uyumlu dostu anlattığı için hem ses benzerliği hem de anlam karşıtlığı kurulur. İkinci beyitte "sābıḳa" (önceden yazılmış olan) ile "sābıḳ" (eski) aynı kökten gelir. Matladaki dua bir dilek cümlesidir: Âşık, sevgilinin bu gece düşmanın inadına ziyarete gelmesini diler.

İkinci beyit aşkı ezele bağlar. Elest meclisinde, yani ruhların yaratılmadan önce toplandığı mecliste âşık ile sevgili arasındaki bağ önceden yazılmıştır; bugünkü kavuşmanın saadeti o eski yazgının sonucudur. "Ezel" ile "imrūz" (bugün) arasında bir zaman karşıtlığı vardır. Üçüncü beyit bir deyime dayanır. "Nalı ateşe koymak" birini kararsız ve çaresiz bırakmak anlamında kullanılır; sevgilinin nal biçimindeki kaşı bu deyimle birleşir. Sevgilinin maksadının kaşına "uygun" olması, kaşın çatılışında görünen öfkenin niyeti de ele vermesi diye anlaşılabilir.

Dördüncü beyit tasavvuf kavramlarıyla kurulur. "Kes̱ret" (çokluk) ile "vaḥdet" (birlik) karşıtlığı, bütün bağlarını kesen kişinin aşkın çokluğu içinden birliğe ulaşmasını anlatır. "Terk-i ‘alāyıḳ", dünya bağlarını bırakmak, tasavvufun bilinen bir ilkesidir. Ersoy, Münîrî'nin mutasavvıf bir şair olmamakla birlikte tasavvufî remizleri kullandığını ve bunun Hâfız etkisinden kaynaklanıyor olması gerektiğini söyler; bu beyit o tespite uygun bir örnektir.

Mahlas beytinde "ṣubḥ" (sabah) ile kafiyedeki "ṣādıḳ" (sadık) kelimeleri aynı beyitte buluşur. "Ṣubḥ-ı ṣādıḳ", tan yerinin gerçekten ağardığı vakittir; şair sadakatini bu terkibi akla getirecek biçimde kullanarak aydın gönlünü sabaha bağlar. "Mihr" kelimesi hem güneş hem sevgi anlamıyla, "meh" (ay) ve "ruḫsār" (yanak) ile birlikte bir ışık tablosu kurar. Şair burada mahlasını "Münīrī" biçiminde kullanır; kelimenin "aydınlatan" anlamı da aydın gönülle uyuşur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar