Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ān ki ber-mülk-i cihān sāye-i Sübḥān ānest
Melik-i Türk ü ‘Arab-rā vü ‘Acem sulṭānest
Ḫüsrev-i rūy-ı zemīn ḥażret-i sulṭān Aḥmed
Şāh-ı sulṭān-ı gedā vü şeh-i dervīşānest
Rūşenest ān ki şod ū şöhre-i āfāḳ belī
Mis̱l-i sulṭān-ı felek nādire-i devr ānest
Mī-koned meh ‘asesī ber-ser-i kūyeş heme şeb
Geh be-desteş siper ü gāh gehī çevgānest
Der-ṣalābet ḫalef-i Ḫaydar-ı kerrār toyī
Ḳıṣṣa-i Rüstem ez-ān pīş-i to yek destānest
Berḳ-ı tīġ-i to ki ber-farḳ-ı ‘adū-yı to resed
Naṣṣ-ı ḳāṭı‘ şoden-i ḥükm-i to-rā bürhānest
Gīsū-yı şām-ı ecel ḥabl-i metīneş şod ez-ān
Düşmen-i cāh-ı to-rā mülk-i cihān zindānest
Āsmān-rā ser-i meh gerçi zi-rütbet be-resīd
Çün gedāyān heme şeb kūy-ı to-rā mihmānest
Düşmenān-ı to ki iẓhār-ı ‘adāvet kerdend
Heme bī-ḫod şode ez-cām-ı ecel mestānest
Z’ān konem ḳaṣd-ı ḳaṣīde heme der-midḥat-i to
Īnçonīn şi‘r be-meddāḥ-ı to-rā āsānest
‘Īd-i vuṣlat ki dil-i ḫaste ber-ū ḳurbānest
Cān dehem ber-reh-i ū z’ān ki be-ḥaḳḳ-ı ḳurb’ānest
Dil ki der-ḥalḳa-i gīsū-yı to şod ḥalḳa be-gūş
Hemçü zülfeyn-i to ser-geşte vü ser-gerdānest
Hestī-i la‘l-i to ma‘lūm-ı kesī hīc ne-şod
Rūḥ maḥżest ki sırr-ı leb-i to pinhānest
Fī’l-mes̱el sīne-i men yek siperest ez-pūlād
Ez-ḫadeng-i to çonīn sīne ki pür-sükkānest
Ber-dil[em] şekl-i ṣanavber ki buved peykānet
Ū zi-ḫūn-ı dil-i men dāne-i yek rummānest
Cānem ez-ẓevḳ-ı leb-i la‘let ez-īn rū ne-güẕeşt
Ẓāhirest ān ki dilā ḥubb-i vaṭan īmānest
Gerçi tengest belī ḫāne-i dil der-ḳademet
Ez-gülistān-ı cemāl-i to hemān bustānest
Cān ki behr-i ser-i gīsū-yı to şod dest-āvīz
Tuḥfe-i ḫaste-dilānest ü tehī-destānest
Der-ḫayālet ki raḳīb-i to be-dil mī-āyed
Ez-reh-i rāst be-ḫᵛāhed ki bered şeyṭānest
Ḳābil-i devlet-i vaṣlam to ne’ī hīc me-gū
Ḳābiliyyet be-cihān lāzıme-i insānest
Ez-fiġān-ı dil-i zār-ı men-i bī-çāre me-renc
Gül-şen-i kūy-ı to-rā murġ-ı hezār-elḥānest
Dil-i bīmār-ı men-i ḫaste ki ber-kūy-ı to hest
Mī-nümāyed ki hemān yek şebegī mihmānest
Hīc bā-çeşm-i ḥaḳāret be-faḳīret me-niger
Gerçi şāhī vü ġulāmān-ı to bī-pāyānest
Men ü to bende-i ān şāh-ı cihānem ki müdām
Ḫod-ı to dānī ki dereş secde-geh-i ḫūbānest
Ān şehenşāh-ı cihānest ki der-mülk-i cihān
Be-miyān-ı heme sulṭān-ı selāṭīn ḫānest
Vaṣf-ı ḳadreş ki der-ū hīc nihāyet ne-buved
Īn ḳadr dānemeş ey dil ki merā imkānest
Ẕikr-i ū ez-dil-i her kes ne-reved hīc demī
Ey dil insān ki mürekkeb şode ez-nisyānest
Ey şeh-i devr-i zamān pādşeh-i heft iḳlīm
Rub‘-ı meskūn zi-keremhā-yı to pür-iḥsānest
Berḳ-ı tīġet ki ‘ayān şod çü ruḫ-ı māh-veşān
Fitne hemçün dehen-i ‘işve-gerān pinhānest
Siperet tāze gül-i gül-şen-i dehrest belī
Gūyiyā ber-yed-i to ḫāverī-i raḫşānest
Hem-dem-i perçem-i rāyāt-ı to şod bād-ı ẓafer
Ḳader ü fetḥ ü ḳażā tīġ-i to-rā yārānest
Her kirişme ki koned nīze-i to ber-a‘dā
‘İşvehāyeş hemegī şīve-i yek s̱u‘bānest
Cevher-i tīġ-i to-rā bīnem ü pindāred dil
K’ez dem-i ḫaṣm be-mānde es̱er-i efşānest
Sebzī-i bāġ-ı ḫilāfet ki şeved ez-vey tāze
Z’āb-ı tīġet ki ber-a‘dā-yı to-rā ṭūfānest
Pāye-i ḳadr-i to-rā fikr-i kesī der-ne-resed
Heştümīn çarḫ ki ber-ḳadr-i to yek eyvānest
Heme ber-ẕāt-ı şerīf-i to cibillīst tamām
Āyet-i luṭf ki ber-‘unṣur-i pāket şānest
Çeşme-i āb-ı hayātest belī gerd-i rehet
Ḫāk-i der-gāh-ı to bā-cevher-i cān yeksānest
Cirm-i ḫūr şemse-i eyvān-ı to-rā nīst şebīh
Nisbet-i māh-ı tamām er konemeş noḳṣānest
Ẕāt-ı pāk-i to zi-ser tā-ḳadem ey şāh-ı cihān
Baḫşiş-i luṭf-ı Ḫudā ‘āṭıfet-i Yezdānest
Ān ki hem-nām-ı resūlest der-ān ḳurb Münīr
Gerçi Selmān ne-şod ammā ki hemān Ḥassānest
Tā buved merdümek-i dīde-i devrān ḫurşīd
Tā ki īn çarḫ-ı muḳarnes ki çonīn gerdānest
Ṭal‘at-ı mihr-i ruḫet bād hemīşe tābān
Ki ez-ū merdümek-i çeşm-i cihān tābānest

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya mülkünün üzerinde Allah'ın gölgesi olan odur; Türk'ün, Arap'ın ve Acem'in hükümdarlarının sultanıdır. (Mısra iki türlü okunabilir: Ersoy'un verdiği gibi "Türklerin, Arapların ve Acemlerin meliklerinin sultanı" ya da "Türk'ün ve Arap'ın meliki, Acem'in sultanı".)

2. Yeryüzünün hükümdarı Hazret-i Sultan Ahmed, dilencilerin sultanı, dervişlerin şahıdır. (Mısra kelimesi kelimesine "dilenci sultanının şahı" diye de okunabilir; Ersoy "dilencilerin ve dervişlerin şahı" diye anlar.)

3. Apaçıktır ki o, bütün ufuklarda ün salmıştır; evet, gök sultanı güneş gibi zamanın eşsizidir.

4. Ay her gece onun mahallesinin başında bekçilik eder; elinde kimi zaman kalkan, kimi zaman çevgân değneği vardır. (Dolunay kalkana, hilal çevgân sopasının eğri ucuna benzetilmiş görünür.)

5. Yiğitlikte ve sağlamlıkta sen Haydar-ı Kerrâr'ın halefisin; bu yüzden Rüstem'in kıssası senin yanında bir masal gibi kalır. (Haydar-ı Kerrâr, "tekrar tekrar saldıran aslan", Hz. Ali'nin lakabıdır. "Destān" sözlük anlamıyla hem hikâye hem masal demektir.)

6. Kılıcının şimşeğinin düşmanının tepesine inmesi, senin hükmünün kesin bir nas olduğunun delilidir. ("Naṣṣ-ı ḳāṭı‘" sözlük anlamıyla yoruma yer bırakmayan kesin hükümdür; "ḳāṭı‘" kesin anlamının yanında "kesen" anlamına da gelir ve kılıçla ilgi kurar.)

7. Ecel akşamının saçı onun sağlam ipi oldu; bu yüzden senin makamının düşmanına dünya mülkü bir zindandır. ("Ḥabl-i metīn" sözlük anlamıyla sağlam ip demektir.)

8. Ay rütbesiyle göğün doruğuna erişmiş olsa da her gece dilenciler gibi senin mahallene konuk olur.

9. Sana düşmanlığını açığa vuranların hepsi ecel kadehiyle kendinden geçmiş sarhoşlardır.

10. Bu yüzden bütün kaside niyetimi senin övgüne ayırırım; seni öven biri için böyle şiir söylemek kolaydır.

11. Hasta gönlün kendini ona kurban ettiği bir vuslat bayramı var; onun yolunda can veririm, çünkü yakınlığın hakkı budur. ("Ḳurbān" ile "ḳurb ān" (o yakınlık) arasında cinas vardır. Ersoy ikinci mısraı "ona yakın olabilmek için onun yolunda can veririm" diye anlar.)

12. Senin saçının halkasına kulağı halkalı köle olan gönül, zülüflerin gibi şaşkın ve başı dönmüştür. ("Ḥalḳa be-gūş" sözlük anlamıyla kulağı küpeli, yani kul demektir; "ḥalḳa" sözü saçın halkasıyla tekrarlanır.)

13. Senin lal dudağının varlığı hiç kimseye bilinmedi; dudağın katıksız ruhtur, sırrı bu yüzden gizlidir. (Ersoy "ruh öz olduğu için dudağının sırrı gizlidir" diye anlar. Dudağın görünmezliği, sevgilinin ağzının yok denecek kadar küçük olmasıyla ilgilidir.)

14. Benim göğsüm, sözgelimi, çelikten bir kalkan olsa da senin okunla öyle bir göğüs olur ki içi oklarla dolar. (Ersoy "ok dolu" diye anlar; "sükkān" sözlük anlamıyla oturanlar, sakinler demektir, oklar göğse yerleşmiş sakinler gibi düşünülmüş olabilir.)

15. Gönlüme saplanan, çam biçimindeki temrenin, benim gönül kanımdan bir nar tanesine döndü. ("Ṣanavber" sözlük anlamıyla çamdır; Ersoy "çam ağacı şeklinde" diye verir. Köşeli ayraç içindeki "-em" eki Ersoy'un vezne ve anlama göre yaptığı tamirdir.)

16. Canım bu yüzden lal dudağının zevkinden vazgeçmedi; ey gönül, apaçıktır ki vatan sevgisi imandandır. (Mısra, "vatan sevgisi imandandır" diye yaygın olarak bilinen sözü kullanır; şairin canı için vatan sevgilinin dudağıdır.)

17. Senin ayağının önünde gönül evi dar olsa da, cemalinin gül bahçesi sayesinde hemen bir bostan olur.

18. Senin saçının ucuna tutunmak için vesile olan can, gönlü yaralıların ve eli boşların armağanıdır. ("Dest-āvīz" sözlük anlamıyla tutunacak şey, vesile; "tehī-dest" eli boş, yoksul demektir. İki sözde de "dest" (el) geçer.)

19. Senin hayalin içinde gönle gelen rakip, insanı doğru yoldan çıkarmak isteyen şeytandır. (Ersoy beyti "rüyanda seni gözetleyen rakibini görüyorsan o seni doğru yoldan çıkarmaya çalışan şeytandır" diye anlar.)

20. "Sen vuslat devletine hiç layık değilsin" deme; dünyada kabiliyet insanın ayrılmaz niteliğidir. ("Ḳābil" (layık) ve "ḳābiliyyet" aynı kökten gelir.)

21. Ben çaresizin inleyen gönlünün feryadından incinme; o senin mahallenin gül bahçesinde bin nağmeli bir kuştur. ("Hezār-elḥān" bin nağmeli demektir; "hezār" sözlük anlamıyla bülbül anlamına da gelir.)

22. Ben yaralının senin mahallendeki hasta gönlü, anlaşılan orada ancak bir gecelik konuktur.

23. Sen şah olsan ve kulların sayısız olsa da fakirine asla hor gözle bakma.

24. Ben de sen de daima o cihan şahının kuluyuz; sen kendin bilirsin ki onun kapısı güzellerin secde yeridir. (Şair burada sevgiliden, ikisinin de kulu olduğu şaha geçer.)

25. O, dünya mülkünde bütün sultanlar arasında sultanların sultanı olan hükümdardır, cihanın şehinşahıdır. (Ersoy ikinci mısraı "bütün sultanlar arasında bir handır" diye verir.)

26. Ey gönül, onun kadrinin vasfının hiç sonu yoktur; ben ondan ancak gücümün yettiği kadarını bilirim. ("Ḳadr" (değer) ile "īn ḳadr" (bu kadar) arasında söz oyunu vardır.)

27. Onun anılışı hiç kimsenin gönlünden bir an bile çıkmaz; ey gönül, oysa insan unutkanlıktan yoğrulmuştur. ("İnsān" sözünün "nisyān" (unutkanlık) ile ilişkilendirilmesi eski bir söz oyunudur.)

28. Ey zamanın şahı, yedi iklimin padişahı; dünyanın insan yaşayan dörtte biri senin cömertliklerinle ihsana doymuştur. ("Rub‘-ı meskūn" sözlük anlamıyla dünyanın insanların yaşadığı dörtte bir kısmıdır.)

29. Kılıcının şimşeği ay yüzlülerin yanağı gibi parlayınca, fitne de nazlı güzellerin ağzı gibi gizlenir. (Güzelin ağzı görünmeyecek kadar küçüktür; fitne de onun gibi ortadan kaybolur.)

30. Kalkanın, evet, zamanın gül bahçesinin taze gülüdür; sanki elinde parlayan bir güneş vardır.

31. Zafer rüzgârı sancaklarının perçemine yoldaş oldu; kader, fetih ve kaza da kılıcının dostlarıdır.

32. Mızrağının düşmana karşı yaptığı her süzülüş ve naz, baştan başa bir ejderin edasıdır. ("Kirişme", "‘işve" ve "şīve" sözlük anlamıyla naz ve eda bildirir; "s̱u‘bān" büyük yılan, ejderdir. Ersoy beyti mızrağın çıkardığı sesin yılan fısıltısına benzetilmesi olarak anlar.)

33. Kılıcının cevherini (menevişini) görürüm de gönlüm sanır ki üzerinde düşmanın kanından kalmış saçıntı izleri var. ("Dem" sözlük anlamıyla hem kan hem soluk demektir.)

34. Hilafet bağının yeşilliği, düşmanlarına tufan olan kılıcının suyuyla tazelenir. ("Āb-ı tīġ" sözlük anlamıyla kılıcın suyu, yani parıltısıdır.)

35. Hiç kimsenin düşüncesi senin kadrinin basamağına erişemez; sekizinci gök bile senin kadrinin yanında bir eyvandır.

36. Senin temiz özüne şan olan lütuf ayeti, şerefli zatında baştan sona yaradılıştan vardır.

37. Evet, yolunun tozu ab-ı hayat pınarıdır; dergâhının toprağı can cevheriyle birdir.

38. Güneşin yuvarlağı eyvanının şemsesine benzemez; onu dolunaya benzetsem bu da bir noksanlık olur. ("Şemse" sözlük anlamıyla tavan ve cilt süslemelerindeki güneş biçimli motiftir. "Māh-ı tamām" dolunay demektir; "tamām" ile "noksān" arasında tezat vardır.)

39. Ey cihan şahı, baştan ayağa temiz zatın Allah'ın lütfunun bağışı, Yezdân'ın şefkatidir.

40. Peygamber'in adaşı olan o şahın yakınlığında Münîr, Selmân olamadıysa da tıpkı Hassân'dır. (Ahmed, Hz. Peygamber'in adlarından biridir. Ersoy Selmân'ı Selmân-ı Fârisî olarak açar; Hassân, Peygamber'i övmesiyle tanınan şair Hassân b. Sâbit'tir. Ersoy beyti "Ey Münîr" diye hitap olarak okur.)

41. Güneş zamanın gözbebeği oldukça, bu kat kat kubbeli felek böyle döndükçe… ("Muḳarnes" sözlük anlamıyla kat kat, kubbeli demektir.)

42. Güneş gibi yüzünün parlaklığı daima parlasın; çünkü dünyanın gözbebeği ondan ışık alıp parlamaktadır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir kırk iki beyitlik Farsça bir kasidedir ve neşirde Kaside 24 numarasını taşır. Kaside, bütün beyitleri aynı kafiyeyle süren, çoğunlukla bir hükümdarı ya da devlet büyüğünü övmek için yazılan uzun nazım şeklidir. Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif Farsçada "-dır" anlamı veren "-est"tir; kafiye "-ān" sesine dayanır (Sübḥān, sulṭān, dervīşān, destān, zindān, mihmān). Ersoy redif listesinde bu kasideyi "-est" redifli kasideler arasında, kafiye listesinde de kafiye-i müreddefe örnekleri arasında gösterir. Kaside yalnız Vatikan nüshasında (VT 47a) bulunur. Neşirdeki başlık "Fī-medḥ-i Sulṭān Aḥmed", yani "Sultan Ahmed'in övgüsünde" anlamındadır. 15. beyitteki köşeli ayraç içinde duran "-em" eki Ersoy'un tamiridir. Kasidenin ne zaman ve hangi vesileyle sunulduğuna dair kaynakta bilgi yoktur.

Kaside giriş tasviriyle açılmaz; ilk beyitten itibaren doğrudan övgüye girer ve memduhun adı 2. beyitte "ḥażret-i sulṭān Aḥmed" olarak geçer. 1-10. beyitler şehzadenin ününü, yiğitliğini ve düşmanlarının sonunu anlatır; 10. beyitte şair bütün kaside niyetini onun övgüsüne ayırdığını söyler. 11. beyit iki mısraı da "-ānest" ile biten yeni bir matla‘dır ve 11-23. beyitler kasidenin içine yerleştirilmiş bir gazel gibi sevgiliye seslenir. 24. beyit girizgâhtır: şair sevgiliye "ben de sen de o cihan şahının kuluyuz" der ve övgüye döner. 25-39. beyitler ikinci medhiye bölümüdür. 40. beyit mahlas beytidir ve kaside "tā … tā …" (… oldukça) kalıbıyla kurulan iki beyitlik duayla biter.

Anlam ve Söz Sanatları

Medhiye bölümleri şehzadeyi gök cisimleri, destan kahramanları ve din büyükleriyle karşılaştırır. Güneş gibi zamanın eşsizidir (3), ay her gece onun mahallesinde bekçilik eder ve dilenciler gibi kapısına konuk olur (4, 8), yiğitlikte Hz. Ali'nin halefidir ve Rüstem'in kıssası onun yanında masal kalır (5), sekizinci gök onun kadrinin yanında bir eyvandır (35). Kılıç, kalkan ve mızrak art arda canlandırılır: kılıcın şimşeği hükmünün kesinliğine delildir (6), kalkanı elde tutulan bir güneştir (30), mızrağı naz eden bir ejderdir (32), kılıcın menevişi düşman kanının saçıntısına benzer (33). 29. beyit bu iki dünyayı birleştirir; kılıcın parıltısı güzellerin yanağına, fitnenin ortadan kalkışı güzellerin görünmeyecek kadar küçük ağzına benzetilir. Mübalağa kasidenin temel sanatıdır.

Münîrî'nin söz oyunlarına düşkünlüğü bu kasidede de görülür. 11. beyitteki "ḳurbānest" ile "ḳurb ānest" arasında, aynı sesle kurulan bir cinas vardır; 26. beyitte "ḳadr" (değer) ile "īn ḳadr" (bu kadar), 20. beyitte "ḳābil" ile "ḳābiliyyet", 27. beyitte "insān" ile "nisyān" yan yana getirilir. 12. beyitte kulağı halkalı kölelik ile saçın halkası, 18. beyitte "dest-āvīz" ile "tehī-dest" arasında tenasüp kurulur. 16. beyitte yaygın "vatan sevgisi imandandır" sözü irsal-i mesel yoluyla kullanılır ve şairin vatanı sevgilinin dudağı olur. Gazel bölümünde sevgilinin bakışı ok, şairin göğsü okla dolu bir kalkandır (14); gönle saplanan temren kanla karışıp nar tanesine döner (15).

Mahlas beyti (40) kasidenin en dikkat çekici beytidir. Şehzadenin adı Ahmed, Hz. Peygamber'in adlarından biri olduğu için şair onu "Peygamber'in adaşı" diye anar ve kendini onun yanında Peygamber'in yakınlarına benzetir: Selmân olamasa da Hassân'dır, yani yakın bir sahabî değilse bile onun şairidir. Ersoy Selmân'ı Selmân-ı Fârisî olarak açar. Bu ad, Münîrî'nin Farsça kasidelerinde etkisinde kaldığı Selmân-ı Sâvecî'yi de hatırlatır; ancak bu ikinci okuma Ersoy'da yoktur ve beytin bir tevriye taşıyıp taşımadığı kesin değildir. Ersoy'un girişinde bu kasidenin herhangi bir şaire nazire olarak yazıldığına dair bir bilgi yoktur. Günümüz Türkçesi aktarımı Farsça metne ve Ersoy'un aparattaki anlamlarına dayanır; Ersoy'dan ayrılan ya da iki türlü anlaşılabilecek yerler beyitlerin altında belirtilmiştir.

Tarihî Bağlam

Neşirdeki başlığa göre kaside Şehzade Ahmed'e yazılmış bir methiyedir; memduh 2. beyitte "Ḫüsrev-i rūy-ı zemīn ḥażret-i sulṭān Aḥmed" diye anılır. Aynı mısra Kaside 23'ün 22. beytinde de aynen geçer. Kasidede şehzadeye "zamanın şahı", "yedi iklimin padişahı" (28) ve "Türk'ün, Arap'ın ve Acem'in sultanı" (1) gibi hükümdar sıfatları verilir; bunlar methiye dilinin sıfatlarıdır ve bir tarih göstermez. Münîrî, Ahmed Amasya'da sancakbeyiyken onun meclisinde bulunmuştu ve Hüseyin Hüsameddin'e göre 910-915 (1504-1510) yılları arasında onun nişancısıydı. Kasidenin bu yıllarda mı yazıldığını gösteren bir kayıt yoktur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar