Özgün Metin
Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün
Eşk-i bī-āġāz u encām-ı Münīr
Baḥr-i ḫūn-rā mī-koned mā-rā esīr
Günümüz Türkçesiyle
1. Münîr'in başı sonu olmayan (bitmez tükenmez) gözyaşı bizi kan denizine esir ediyor. (Neşir bu Farsça beytin anlamını vermez; aktarım bizimdir. İkinci mısradaki iki "-rā" ekinden dolayı "kan denizini ve bizi esir ediyor" okuması da mümkündür.)
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Neşirdeki altıncı muamma Farsçadır. Ersoy girişte muammaların biri dışında Türkçe olduğunu, TDV de divanda "biri Farsça on yedi muamma" bulunduğunu yazar; "mī-koned" ve "mā-rā" gibi Farsça fiil ve eklerle kurulan bu beyit o Farsça muammadır. Ersoy Farsça beyitlerin anlamını aparatta verir, ama bu muammanın anlamını vermemiştir. Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün", kafiye "Münīr" ve "esīr" kelimeleridir. Muammalar üç divan nüshasının üçünde de bulunur (VT 179b-180b, VY 151a-152b, Ü 63b-65b) ve sıraları nüshalarda aynıdır; yalnız Ü'de 10. ve 11. muammalar yer değiştirmiştir, 12. muamma ve sonrası da Ü'de yoktur.
Neşir başlığında çözüm "Şükrī" olarak verilir; Ersoy girişte adı "Şükri" diye anar.
Anlam ve Söz Sanatları
Görünen anlamıyla beyit, şairin gözyaşlarının bir kan denizine dönüştüğünü söyler; mahlas ilk mısrada geçer. Kubbealtı Lugatı "eşk" kelimesini gözyaşı, "serencam" maddesinde de "encām" kelimesini son, âkıbet diye açıklar. "Bī-āġāz u encām" (başsız ve sonsuz) gözyaşının hiç dinmediğini anlatır.
Bu ifade muamma geleneğinde ayrıca bir işaret değeri taşır. TDV İslâm Ansiklopedisi, bir kelimenin ilk harfine işaret etmek için "âgāz", son harfine işaret etmek için "âhir, âkıbet" gibi kelimelerin kullanıldığını kaydeder. Buna göre ilk harfi atılmış "eşk" (اشك) kelimesinden "şk", Münîr adının son harfinden "r" çıkarılırsa çözümdeki "şükr" kısmı elde edilebilir. Son harf olan "ī"nin nereden geldiğini gösteremiyoruz; bu yüzden okumamız kısmidir ve bize aittir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Ersen Ersoy (hzl.), II. Bayezit Devri Şairlerinden Münîrî ve Dîvânı (İnceleme-Metin), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 386, Muamma 6 (giriş s. 6). https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf (arşiv kopyası: https://web.archive.org/web/20220803084052/https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf?0)
Akademik çalışmalar
- M. A. Yekta Saraç, "Muamma" (Türk Edebiyatı), TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 30, Ankara 2020, s. 320-321. https://islamansiklopedisi.org.tr/muamma
- Ümran Ay, "Münîrî Amâsî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. EK-2, Ankara 2019, s. 337-338. https://islamansiklopedisi.org.tr/muniri-amasi
Kitaplar
- Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "eşk" ve "serencam" maddeleri. https://lugatim.com/s/eşk
Çevrimiçi kaynaklar
