Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Lebüñden geçdi vardı zülfüñe dil
Bir iken iki oldı baña müşkil

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül dudağından geçti, zülfüne vardı; bir iken iki oldu, bu da bana zor geldi. ("Bir iken iki olmak" gönlün bölünüp perişan olması diye anlaşılabilir; bu bizim okumamızdır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Neşirdeki sekizinci muamma "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" vezniyle yazılmış tek beyittir; mısralar "dil" ve "müşkil" kelimeleriyle kafiyelenir. Muammalar üç divan nüshasının üçünde de bulunur (VT 179b-180b, VY 151a-152b, Ü 63b-65b) ve sıraları nüshalarda aynıdır; yalnız Ü'de 10. ve 11. muammalar yer değiştirmiştir, 12. muamma ve sonrası da Ü'de yoktur.

Neşir başlığında çözüm "Mu‘ammā-yı Dede" olarak verilir; Ersoy girişte adı "Dede" diye anar. Dede'nin kim olduğu belirtilmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, gönlün sevgilinin yüzünde dolaşmasını küçük bir yolculuk gibi anlatır: dudaktan geçer, zülfe varır. Divan şiirinde zülf perişanlığın ve dağınıklığın yeridir; zülfe varan gönlün "bir iken iki olması" bu perişanlıkla ilgili görünür. "Leb", "zülf" ve "dil" kelimeleri arasında açık bir tenasüp vardır; "bir" ile "iki" de tezat oluşturur.

Muammanın çözüm yolu neşirde gösterilmez. TDV İslâm Ansiklopedisi, muammada organlarla harfler arasındaki biçim benzerliğinden yararlanıldığını, örneğin zülfün dâl harfine karşılık geldiğini kaydeder. Beyitte "zülf" kelimesi geçer, "bir iken iki oldı" ifadesi de bir harfin ikileşmesine işaret ediyor olabilir; çözümdeki Dede adında iki dâl bulunur. Ancak adın bütününü harf harf kuramadığımız için bunu yalnız bir ipucu olarak kaydediyoruz (bizim okumamızdır).

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar