Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Dökdügi dīde yüregümüñ gerçi ḳanıdur
Ṭınmañ ḳo döksün anı ki ḥasret nişānıdur
Nā-geh ḫayālüñ üzre kimesne gele diyü
İki gözüm ḥarīm-i dilüñ dīde-bānıdur
La‘lüñ ḫayālini dil-i bī-çāre sīneden
Bir laḥẓa gitdügin dilemez ṭut ki cānıdur
Gitmişdi ḥüsnüñ iline dil geldi didiler
Bu derd ü ġam bize bes anuñ armaġanıdur
Ḫalvet-serāy-ı dilden anuñ ‘ışḳı ey Münīr
Gitmezse n’ola kend’özinüñ ḫānedānıdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözün döktüğü gerçi yüreğimin kanıdır; ses çıkarmayın, bırakın döksün, çünkü o hasretin nişanıdır.

2. Ansızın senin hayalinin üzerine biri gelir diye, iki gözüm gönül hareminin gözcüsüdür.

3. Çaresiz gönül, lal dudağının hayalinin göğüsten bir an bile gitmesini istemez; say ki o onun canıdır.

4. Gönül senin güzelliğinin iline gitmişti; "Geldi" dediler; bu dert ve gam bize onun armağanıdır.

5. Ey Münîr, onun aşkı gönlün halvet sarayından gitmezse şaşılır mı? (Orası) kendisinin hanedanıdır (kendi evidir).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz ikincisidir (tg 102). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "-ıdur"dur; kafiye bunun önündeki "-ān" sesidir: ḳan, nişān, dīde-bān, cān, armaġan ve ḫānedān. Ersoy'un redif listesinde "-ıdur" redifi için 66 ve 101 numaraları verilmiştir; tg 101'in redifi farklı olduğundan buradaki 101'in 102 olması gerektiği anlaşılıyor, bu bizim tespitimizdir. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 121b, Ü 24b); VY nüshasında yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir ev ve saray imgesi etrafında örülmüştür. Göğüs ve gönül bir saraydır; sevgilinin hayali ve aşkı bu sarayın sakinidir, gözler de onun bekçileridir. İkinci beyitteki "ḥarīm-i dil" (gönül haremi), beşinci beyitteki "ḫalvet-serāy-ı dil" (gönlün halvet sarayı) ve "ḫānedān" kelimeleri bu imgeyi taşır.

Matlada gözden akan kanlı yaş, yürekten gelen bir kandır. Şair çevresindekilere susmalarını, gözün bu kanı dökmesine engel olmamalarını söyler; çünkü gözyaşı hasretin nişanıdır. Kanlı yaş, divan şiirinde âşığın acısının görünür işaretidir.

İkinci beyitte gözler gönül hareminin "dīde-bān"ıdır, yani gözcüsü ve nöbetçisidir. "Dīde" (göz) ile "dīde-bān" (gözcü) arasında kelime oyunu vardır. Gözler, sevgilinin hayalinin bulunduğu harem dairesine kimsenin ansızın girmemesi için nöbet tutar. Üçüncü beyitte dudağın hayali gönlün canı gibidir; can bedenden ayrılmak istemediği gibi gönül de bu hayalin gitmesini istemez.

Dördüncü beyit bir yolculuk sahnesidir. Gönül sevgilinin güzellik iline gitmiş ve dönmüştür; dönüşünde getirdiği armağan dert ve gamdır. Yolculuktan dönenin armağan getirmesi geleneği, beyitte acıya dönüşmüştür.

Aparat, Ü nüshasında beyitlerin sırasının ve bazı mısraların farklı olduğunu gösterir. Ü'de esas metnin üçüncü beyti beşinci sırada ve "La‘l-i lebüñ ḫayālini bu sīneden Münīr" biçiminde, mahlası içerecek şekilde yazılmıştır; esas metnin beşinci beyti ise dördüncü sıradadır ve "anuñ ‘ışḳı ey Münīr" yerine "iñen luṭf idüp ġamuñ" okur. Ayrıca Ü birinci beyitte "dīde" kelimesini atlar, ikinci beyitte "nā-geh" (ansızın) yerine "tā kim" (ta ki) okur. Buna göre iki nüshada mahlas farklı beyitlerde yer alır; bu bizim tespitimizdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar