Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Dīde her dem kim ḫayāl-i la‘lüñ ile yaşarur
Bes bu ẓāhirdür ki bir yirde ṣu olsa gürderür
Yaşlarum seyli selāmın baḥre iltdükçe ṣabā
Bilmezem kim niçün incinüp yüzini burtarur
Ġamze-i ḫūn-rīziñüñ fikri düşelden ḳalbine
Nāfe-i Çīnüñ tüyi vehm ile her dem ürperür
Çoḳ zamāndur kim çekersin çeng-i hicrān miḥnetin
Çāre ne ey dil ṣuçuñ yoġ ise Allāh ḳurtarur
Ḥīn-i nez‘ içre raḳībüñ eşkine baḳmaz Münīr
Bilür ol dem k’ādeme şeyṭān gelüp ṣu gösterür

Günümüz Türkçesiyle

1. Göz, dudağının hayaliyle her an yaşarır; öyleyse şu açıktır: bir yerde su olursa (orayı) gürleştirir, yeşertir. (Ü nüshasında ikinci mısra "Gam değil, bir yerde ki su olsa durmaz" biçimindedir. "Gürdermek" kelimesini "gürleştirmek" anlamında anladık; bu bir çıkarımdır.)

2. Seher yeli göz yaşlarımın selinin selamını denize götürdükçe, deniz bilmem neden incinip yüzünü ekşitir. (Gözyaşı seli denizden büyüktür; deniz bu yüzden gücenir. "Burtarmak" kelimesini "yüzünü buruşturmak, ekşitmek" anlamında anladık; bu bir çıkarımdır.)

3. Kan döken gamzenin düşüncesi gönlüne düştüğünden beri Çin misk ceylanının göbeğinin tüyü korkuyla her an ürperir. (Gamze avcının okudur; misk ceylanı bu oktan korkar.)

4. Ey gönül, çoktandır ayrılığın pençesinin (ya da çenginin) mihnetini çekiyorsun; çare ne, suçun yoksa Allah kurtarır. ("Çeng" hem pençe hem de bir çalgı, çenk demektir. VT nüshası "miḥnetin" yerine "zaḥmetin", yani zahmetini okur.)

5. Münîr can çekişme anında rakibin göz yaşına bakmaz; bilir ki o anda insana şeytan gelip su gösterir. (Can çekişen kişiye şeytanın su gösterip imanını almaya çalıştığına dair inanca işaret eder; rakibin yaşı o sudur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz on birincisidir (tg 111). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "-ur" redifli gazeller arasında gösterir; kafiye bunun önündeki "-r" sesi ve ondan önceki ünlüdür: yaşarur, gürderür, burtarur, ürperür, ḳurtarur ve gösterür. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 123b, VY 104a, Ü 27a). Aparata göre Ü birinci beytin ikinci mısraını "Ġam degül bir yirde kim ṣu olsa ṭurmaz" biçiminde, VT ise dördüncü beyitte "miḥnetin" yerine "zaḥmetin" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin kafiye kelimeleri çoğunlukla günlük konuşmadan alınmış Türkçe fiillerdir: yaşarmak, gürdermek, burtarmak, ürpermek, kurtarmak ve göstermek. Bunların ikisini, "gürdermek" ve "burtarmak" kelimelerini, sözlükte doğrulayamadık; anlamlarını bağlamdan çıkardık. TDV maddesi Münîrî'nin şiirlerinde pek çok arkaik kelimeye rastlandığını kaydeder; bu gazelin kafiyeleri bu gözleme uygun düşer.

Matla, gözün yaşarmasını suyun bir yeri yeşertmesine bağlar: göz yaşardıkça sevgilinin hayali orada canlanır, büyür. Bu okuyuş bizim çıkarımımızdır. İkinci beyitte bir abartma vardır. Gözyaşı seli o kadar büyüktür ki seher yeli onun selamını denize götürünce deniz kıskanıp yüzünü ekşitir.

Üçüncü beyitte Çin misk ceylanı anılır. Misk, ceylanın göbeğindeki keseden elde edilir ve divan şiirinde zülfün kokusunu anlatmak için kullanılır. Burada misk ceylanı, sevgilinin kan döken gamzesini düşünüp korkudan tüyleri diken diken olan bir av hayvanıdır; "ürpermek" fiili tüyün dikilmesini anlatır. Gamzenin avcı, ceylanın av olarak düşünülmesi bizim çıkarımımızdır.

Dördüncü beyitte "çeng" kelimesi hem pençe hem de çenk adlı çalgı anlamına gelir; ayrılık bir yırtıcının pençesi gibi gönlü tutar. İkinci mısradaki "suçun yoksa Allah kurtarır" sözü bir halk söyleyişine benzer; bu sözü bir sözlükte tespit edemedik.

Mahlas beyti gazelin en ilginç beytidir. Halk arasında anlatılan bir inanca göre ölüm döşeğinde susuzluk çeken kişiye şeytan elinde bir bardak suyla görünür ve imanından dönmesi karşılığında ona su vereceğini söyler. Şair rakibin göz yaşını bu suya benzetir: o yaş da bir aldatmacadır, ona bakmamak gerekir. Beytin bu inanca dayandığı açıktır, ancak bu bağlantıyı kuran bizim yorumumuzdur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar