Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gördi şehdüñ yüregin ṣu itdi bu güftār-ı ter
Başın alup gitdi yüzin ṭolayup lā-büd şeker
Seng-dil maḥbūblar göñliyle ṭoldı yollaruñ
Na‘l-i esbüñ anlara ṭoḳunduġıçün od çaḳar
Gitmek ister gözüme yine ḫayālüñ sīneden
Ṭut ki od almaġ içün gelmiş durur şöyle k’iver
Bilmezem sevdā-yı zülfüñle ki n’ola ḥāl-i dil
İtme didükçe ben aña oldı ol daḫı beter
Derd-i ‘ışḳuñdan şikāyet ḳıldı dirlerse Münīr
Dostum inanma işitdigüñ gibi olmaz ḫaber

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu taze (tatlı ve nemli) söz balı görünce onun yüreğini su etti (balın yüreği su kesildi, eridi); şeker de mutlaka yüzünü sarıp başını alıp gitti. (Senin sözün karşısında bal ve şeker utanıp kaçmıştır.)

2. Yolların taş yürekli güzellerin gönülleriyle doldu; atının nalı onlara çarptığı için ateş (kıvılcım) çakar.

3. Hayalin yine göğsümden gözüme gitmek istiyor; sanki ateş almak için gelmiş, öyle acele ediyor.

4. Zülfünün sevdasıyla gönlün hâli ne olacak bilmiyorum; ona "yapma" dedikçe o daha da beter oldu. ("Sevdā" hem aşk hem de kara safra, kara sevdadır; zülfün kara rengiyle ilgilidir.)

5. Dostum, Münîr senin aşkının derdinden şikâyet etti derlerse inanma; haber, işittiğin gibi olmaz. (VT nüshası "Derd-i" yerine "Sōz-ı", yani yanışı okur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz on üçüncüsüdür (tg 113). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-er" sesidir: ter, şeker, k'iver, beter ve ḫaber. İkinci beytin kafiyesi "çaḳar" ise kalın ünlüyle "-ar" biçimindedir; bu küçük ses farkı bizim tespitimizdir. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 124a, VY 90b). Aparata göre VT beşinci beyitte "Derd-i" yerine "Sōz-ı" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla sevgilinin sözünü bal ve şekerle yarıştırır. Divan şiirinde sevgilinin sözü ve dudağı tatlılığıyla bal ve şekere benzetilir; burada ise bal ve şeker bu sözle boy ölçüşemez. Bal sözü görünce yüreği su olur; şeker de yüzünü örtüp başını alıp gider. "Güftār-ı ter" (taze, nemli söz) ifadesindeki "ter" kelimesi, balı eriten bir nemi de çağrıştırır. Şekerin yüzünü sarması, kâğıda sarılı şeker kalıbını hatırlatıyor olabilir; bu bir çıkarımdır.

İkinci beyitte bir yol sahnesi vardır. Sevgilinin geçtiği yollar, onun uğruna düşmüş taş yürekli güzellerin gönülleriyle doludur. Atın nalı bu taşlara çarptıkça kıvılcım çıkar. Taş ile demirin çarpışmasından ateş çıkması gözlemi, "taş yürek" deyimiyle birleştirilmiştir. Böylece mecaz olan taş yürek, gerçek bir taş gibi işlem görür.

Üçüncü beyit Türkçedeki bir söyleyişe dayanır. Türk Dil Kurumu sözlüğü "ateş almaya mı geldin?" sözünü, uğradığı yerden hemen gitmeye kalkan kimseye sitem olarak söylenen bir söz diye kaydeder. Sevgilinin hayali de âşığın göğsüne uğrar, ama hemen göze doğru gitmek ister. "Od almak" ile "k'iver" (acele et) sözlerinin bu söyleyişe uyması bizim tespitimizdir.

Dördüncü beyitte "sevdā" kelimesi hem aşk hem de eski tıpta kara safranın ağır basmasıyla ortaya çıkan hastalık demektir. Zülüf kara olduğu için zülfün sevdası bu iki anlamı birlikte taşır. Gönle "yapma" dedikçe daha da kötüleşmesi, hastalığa düşmüş birinin hâlini yansıtır.

Mahlas beyti bir yalanlamadır. Âşık aşk derdinden şikâyet etmez; böyle bir söz duyulursa bunun asılsız olduğu söylenir. "Haber işittiğin gibi olmaz" sözü bir özdeyiş havası taşır; bu söyleyişi bir sözlükte bulamadık. TDV maddesi Münîrî'nin atasözlerini ve deyimleri şiire yerleştirme geleneğinde başarılı olduğunu kaydeder; bu gazelin üçüncü ve beşinci beyitleri bu yönün örnekleridir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar