Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Bunca bu la‘l ü dür ki dilā çeşm-i terdedür
Şol la‘l-i cān-fezā yolına hep naẓardadur
‘Uşşāḳa uġrayup ne içün yil gibi geçer
‘Ömr-i ‘azīzimüz bilürüz ḫod güẕerdedür
Ser-vaḳtüñ oldum ise n’ola ṣubḥ-dem raḳīb
Her kişi bilür uyḫusı itüñ seḥerdedür
Göñlüm ki vardı çāh-ı zeneḫdān seyrine
Miskīn o cāy-ı mühlikede key ḫaṭardadur
Şemşīr-i āb-dāruña dil-teşnedür Münīr
Sevdā-yı ‘ışḳuñ ile ‘aceb derd-i serdedür

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, yaşlı gözdeki bunca lal ve inci (kanlı ve ak göz yaşları), hepsi o can artıran lal dudağın yolunu gözlemektedir.

2. Âşıklara uğrayıp neden yel gibi geçer; zaten değerli ömrümüzün gelip geçici olduğunu biliyoruz. Beyit iki türlü okunabilir: birinci mısraın öznesi ömür olabilir (ömür âşıklara uğrayınca yel gibi geçer) ya da sevgili olabilir (sevgili âşıkların yanından yel gibi geçip gider).

3. Seher vakti senin ziyaretine geldiysem, rakip (buna) ne der; herkes bilir ki köpeğin uykusu seher vaktidir. (Rakip, divan şiirinde sevgilinin kapısını bekleyen köpektir; âşık onun uyuduğu saati seçmiştir. "Ser-vaḳt" kelimesini "birinin yanına varma, ziyaret" anlamında anladık; bu bir çıkarımdır.)

4. Çene çukurunun kuyusunu seyre giden gönlüm, zavallı, o tehlikeli yerde pek büyük bir tehlikededir.

5. Münîr senin parlak, suyu verilmiş kılıcına susamıştır; aşkının sevdasıyla tuhaf bir baş derdine (baş ağrısına) düşmüştür. ("Āb-dār" hem suyu verilmiş, keskin kılıç hem de sulu, parlak demektir; susuzlukla ilgisi buradan gelir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz on altıncısıdır (tg 116). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "-dedür" redifli olarak gösterir; redif ünlü uyumuna göre "-dedür" ve "-dadur" biçimlerinde görünür, kafiye bunun önündeki "-er" ve "-ar" sesidir: ter, naẓar, güẕer, seḥer, ḫaṭar ve ser. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 124b, VY 106a, Ü 36b); aparatta nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redifteki "-dadur" eki her beyitte bir yeri ya da bir hâli bildirir: gözde, bakışta, geçişte, seherde, tehlikede ve baştadır. Gazel böylece bir "nerede" sorusunun cevapları gibi ilerler. Bu yapısal gözlem bizim tespitimizdir.

Matlada göz yaşları birer mücevherdir: kanlı olanları lal, ak olanları inci. Bu mücevherler sevgilinin lal dudağının yolunu gözler. "La‘l" kelimesinin iki mısrada iki ayrı anlamda (kanlı yaş ve dudak) kullanılması bir cinas sayılabilir. İkinci beyit ömrün geçiciliği üzerine bir düşünce taşır; ama birinci mısraın öznesi belirsizdir ve beyit hem ömre hem sevgiliye bağlanabilir. "Yil gibi geçmek" ile "güẕerdedür" (geçiştedir) arasında anlam yakınlığı vardır.

Üçüncü beyit divan şiirinin bilinen bir sahnesini kurar. Rakip sevgilinin kapısında bekleyen bir köpek olarak düşünülür; âşık, köpeğin uykuya daldığı seher vaktinde gelmiştir. "Köpeğin uykusunun seherde olduğunu herkes bilir" sözü, gece boyu havlayan köpeğin sabaha karşı uyuduğu gözlemine dayanıyor olmalıdır; bu bir çıkarımdır.

Dördüncü beyitte sevgilinin çene çukuru bir kuyuya benzetilir. Divan şiirinde "çāh-ı zeneḫdān" (çene kuyusu) Hz. Yusuf'un atıldığı kuyuyu da hatırlatır ve gönlü içine düşüren bir tuzaktır. Gönül oraya seyre gitmiş, ama tehlikeli bir yere düşmüştür. "Cāy-ı mühlike" (helak edici yer) ile "ḫaṭar" (tehlike) birbirini destekler.

Mahlas beyti su ve susuzluk üzerine kurulmuştur. "Āb-dār" kılıç için kullanıldığında iyi su verilmiş, keskin anlamına gelir; kelimede "āb" (su) bulunduğundan âşık bu kılıca susamıştır. Kılıca susamak, ölmeyi istemek demektir. İkinci mısradaki "derd-i ser" hem baş ağrısı hem de başa bela olmuş bir dert anlamındadır; "sevdā" kelimesi de eski tıpta baş ağrısıyla ilişkilendirilen kara safrayı çağrıştırır. Bu son bağlantı bizim çıkarımımızdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar