Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Yārı göñlekçek ḳuçan pīrāhenidür dāyimā
Geñ yaḳadan niye ṭaralur ‘aceb bilsem ḳabā
Ḳāmetüñe serv diyüp ṭoġru söyledügiçün
Māhı ṭoḳuz pāre şārdan sürdi çarḫ-ı bī-vefā
Rūy-ı yāra ḳarşu n’ola ẓāhir olursa yaşum
Gündüzin gāhī görürüz necm-i tābende dilā
Dil virüp rūyuña bu ebrūñı seyr eyler göñül
Ṣuya āyīne ḳoyup gözler hilāli ṣan şehā
Ey Münīrī ḳadd-i dil-dāra göñül virme ṣaḳın
Getürür āḫir senüñ başuña bir bālā belā

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgiliyi her an bir gömlekçik gibi kucaklayan onun gömleğidir; kaftan geniş yakası yüzünden (ona sarılamadığı için) niye darılır (ayrı durur), acaba bilsem.

2. Senin boyuna servi diyerek doğru söylediği için vefasız felek ayı dokuz parça şehirden sürdü (doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar).

3. Ey gönül, sevgilinin yüzü karşısında gözyaşım görünürse ne şaşılır; gündüz vakti de bazen parlak yıldız görürüz.

4. Gönül yüzüne gönül verip bu kaşını seyreder; ey şah, sanki gözler suya ayna koyup hilali gözetler.

5. Ey Münîrî, sakın sevgilinin boyuna gönül verme; sonunda başına uzun boylu, büyük bir bela getirir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazel üç divan nüshasının hiçbirinde yoktur; Ersoy'un aparatına göre yalnız Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 14b) Münîrî adına kayıtlıdır. Ersoy girişte, mecmualarda rastladığı gazellerden birinin divanda bulunmadığını ve yalnız Kanuni'nin bendelerinden Pervâne Bey'in 1560'ta derlediği nazire mecmuasında yer aldığını söyler. Mecmuanın derlendiği yıla kadar yaşamış başka bir Münîrî bilinmediği ve aynı mecmuada divandaki elli gazelin daha bulunduğu için bu şiiri divan metnine almıştır. Aparatta ise divan nüshalarında görünmeyen üç gazel vardır (tg 12, tg 32, tg 135); Ersoy'un "bir gazel" sözü bu yüzden aparatla tam örtüşmez. Gazelin aidiyeti bu kayda dayanır.

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin on ikincisidir (tg 12). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-ā" sesidir: dāyimā, ḳabā, bī-vefā, dilā, şehā, belā. Mahlas "Münīrī" biçimindedir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, sevgilinin giysileri arasında bir kıskançlık sahnesi kurar. Gömlek bedene sürekli sarıldığı için sevgiliye en yakın olandır; kaftan ise geniş yakası yüzünden ona sarılamaz. "Göñlekçek" sözlük anlamıyla küçük gömlek demektir ve kelime "göñül" ile ses yakınlığı taşır. "Ṭaralur" fiilini sözlük anlamıyla "darılır, gücenir" diye okuduk; mısra bu okumaya göre kaftanın kıskançlığını anlatır. Bu okuma ve ses oyunu bizim tespitimizdir.

İkinci beyit tanınmış bir atasözüne dayanır: "Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar." Şair "ṭoġru söylemek" ifadesini iki anlamıyla kullanır. Ay, sevgilinin boyuna servi demiştir; servi düz ve dik olduğu için bu hem doğru bir söz hem "düz" bir benzetmedir. Felek de doğru söyleyen ayı "dokuz pāre şār", yani dokuz şehirden sürmüştür. Ayın gökte sürekli yer değiştirmesi bu sürgünle açıklanır. Atasözüyle kurulan bu irsal-i mesel ve tevriye bizim tespitimizdir.

Üçüncü beyitte sevgilinin yüzü güneşe, gözyaşı yıldıza benzetilir. Gündüz güneşin ışığında bazen bir yıldızın görülebildiği söylenerek, sevgilinin parlak yüzü karşısında gözyaşının belirmesi doğal bir şey gibi sunulur. Dördüncü beyitte kaş hilale benzer; gönül de suya ayna koyup hilali gözetleyen kişiler gibi o kaşa bakar. Su ve ayna, gözyaşıyla ıslanmış gözü de düşündürür; bu yorum bizim çıkarımımızdır.

Mahlas beytinde "bālā" ile "belā" arasında bir cinas vardır. "Bālā" sözlük anlamıyla hem "boy" hem "yüksek, büyük" demektir; "bālā belā" ifadesi de büyük bir bela anlamına gelir. Şair sevgilinin uzun boyunun başa büyük bir bela getireceğini söyleyerek kendine öğüt verir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar