Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Be’nger ey sāḳī-i nūr-ı dīde-i şem‘-i ṭarab
Dökdigüñçün ḳanını ṭutdı bizi ḫūn-ı ‘ıneb
Ḥıżr-ı s̱ānīsin revā görmez bunı bir kimse kim
Pīş-i āb-ı çeşme-i nūş-ı to bāşem ḫuşk-leb
Müşk-i Çīn ger pīş-i zülfet lāf-ı nükhet mī-zened
Türkdür ṣaḥrā-nişīn olsa ‘aceb mi bī-edeb
Fikr-i zülfüñ göñlüme düşdükçe sevdam arturur
Mī-şeved her zaḥmet efzūnter belī der-vaḳt-i şeb
Rūy-ı zerd-i ḫod be-ḫāk-i rāh-ı to z’ān mī-nehem
Her ne deñlü yirde yatsa ḫūb olur reng-i ẕeheb
İrdi biñ cehd ile vaṣla ‘āḳıbet ey dil Münīr
Gofteend ārī der-īn ma‘nī kelām-ı men ṭaleb

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey neşe meclisindeki mumun göz nuru olan saki, bir bak: üzümün kanını döktüğün için üzüm kanı (şarap) bizi tuttu.

2. Sen ikinci Hızır'sın; senin dudağının tatlı çeşmesinin suyu önünde dudağı kurumuş bir hâlde kalmamı kimse reva görmez.

3. Çin miski senin zülfünün önünde güzel kokudan dem vuruyorsa, (şaşma): o bir Türk'tür, bozkırda oturur; edepsiz olsa şaşılır mı?

4. Zülfünün düşüncesi gönlüme düştükçe sevdamı artırır; evet, gece vakti her sıkıntı daha da artar.

5. Sararmış yüzümü bu yüzden senin yolunun toprağına koyuyorum: altın toprakta ne kadar yatarsa rengi o kadar güzel olur.

6. Ey gönül, Münîr bin çabayla sonunda vuslata erdi; bu anlamda "men ṭaleb" (isteyen) sözünü söylemişlerdir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin on üçüncüsüdür (tg 13). Türkçe ve Farsça karışık, yani mülemma‘ bir gazeldir: beyitlerde bir mısra ya da ibare Türkçe, öteki Farsçadır. Farsça kısım 1., 3. ve 5. beyitlerde ilk mısradadır (1. beyitte "be'nger" emriyle başlayan hitap), 2., 4. ve 6. beyitlerde ise ikinci mısradadır; böylece mısralar beyitten beyite dönüşümlü olarak dil değiştirir. Ersoy aparatta her beytin Farsça kısmının anlamını verir; bu aktarımda o anlamlar esas alınmış, ifade bize aittir. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-eb" sesidir: ṭarab, ‘ıneb, leb, edeb, şeb, ẕeheb, ṭaleb. Şiir Vatikan (VT 101b), Viyana (VY 82b) ve İstanbul Üniversitesi (Ü 19b) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada saki, meclisteki mumun "göz nuru" diye övülür. İkinci mısra bir tevriyeye dayanır: saki üzümün kanını dökmüştür, yani şarap yapmıştır; şimdi "üzüm kanı" (ḫūn-ı ‘ıneb) içenleri tutmuştur. "Kanı tutmak" bir yandan kan davasında öldürülenin kanının katili bulmasını, öte yandan şarabın sarhoş etmesini düşündürür. Bu iki anlamlı okuma bizim tespitimizdir.

İkinci beyitte sevgili "Ḥıżr-ı s̱ānī", ikinci Hızır diye anılır. Hızır, divan şiirinde ab-ı hayatı bulan kişidir; sevgilinin dudağı da ab-ı hayat çeşmesidir. Hızır'ın yanında susuz kalmak bu yüzden yakışıksızdır. Farsça mısrada "nūş" kelimesi sözlük anlamıyla hem tatlı içecek hem içmek demektir.

Üçüncü beyit mizahi bir hüsn-i talil kurar. Misk, Çin ve Hoten taraflarından getirilen bir kokudur. Şair miskin zülfe karşı övünmesini, onun bozkırda yaşayan bir Türk olmasına, yani görgüsüzlüğüne bağlar. Divan şiirinde "Türk" kelimesi bazen güzel sevgili, bazen göçebe ve kaba kişi anlamında kullanılır; burada ikinci anlam öne çıkar.

Dördüncü beyitte "sevdā" kelimesi sözlük anlamıyla hem aşk hem kara safra ve melankoli demektir; zülfün siyahlığı ile gece arasında da bir tenasüp vardır. İkinci mısra, gece vakti her derdin arttığını söyleyen genel bir hükümdür. Beşinci beyitte sarı yüz altına benzetilir; altının toprakta yattıkça renginin güzelleştiği söylenerek âşığın yolda toprağa yüz sürmesi açıklanır.

Son beyitte Münîr'in bin çabayla vuslata erdiği söylenir ve Farsça mısra "men ṭaleb" sözünü anar. Ersoy bu mısraı, bu cümlede isteyenin sözünün bir anlamı olduğunu söyleyenlerin sözü olarak anlar. "Cehd" (çaba) kelimesiyle birlikte düşünüldüğünde ifade, "isteyen ve çalışan bulur" anlamındaki bilinen Arapça sözü hatırlatır; bu bağlantı bizim çıkarımımızdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar