Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Gerçi şeh-bāz-ı ‘ışḳa kemter avuz
Naṭ‘-ı dehr içre güllesine ṭavuz
Gelse ne sīneme göñül ġam-ı yār
Görinür köye daḫı ne ḳılavuz
Bizden artuḳ meger ki yoḳ kimse
Ḫalḳ içinde ki öyle söz ü ṣavuz
Şol ḳadar ‘ışḳ odına yanduḳ kim
Ṭut ki yaḳmaġa şimdi biz de ḳavuz
Ġam yime inḳılāb-ı dehre Münīr
Ṣaġ olan baş geçürür Eyyūbuz

Günümüz Türkçesiyle

1. Gerçi aşkın şahinine (avcı kuşuna) değersiz bir avız; zamanın meşin yaygısı (naṭ‘) üzerinde onun güllesine "ṭav"ız. Beytin ikinci mısraı kesin anlaşılamamaktadır. "Naṭ‘" deri yaygı demektir; "gülle" ve "ṭav" kelimelerinin burada hangi anlamda kullanıldığını tespit edemedik. "Ṭav" kelimesi Türkçede "en uygun durum, hazır olma" anlamına gelir; buna göre mısra "onun güllesine hazır bir hedefiz" diye anlaşılabilir, bu bir çıkarımdır.

2. Sevgilinin gamı göğsüme gelse gönüle ne gerek; görünen köye ne kılavuz (gerekir). (Gam zaten göğüste apaçık görünür, onu gösterecek birine ihtiyaç yoktur.)

3. Halk içinde bizden üstün kimse yok gibi; çünkü biz öyle (sözü dinlenir) söz ve sav sahibiyiz. ("Söz ü sav" söz ve haber, söz ve iddia demektir.)

4. Aşk ateşinde o kadar yandık ki say ki artık biz de (başkalarını) yakmak için bir kavız.

5. Münîr, zamanın değişip dönmesine üzülme; sağ kalan baş (her şeyi) atlatır, biz Eyyûb'uz (sabırda Eyyûb gibiyiz). ("Baş geçürür" sözünü "atlatır, geçirir" anlamında anladık; bu bir çıkarımdır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz yirmi dokuzuncusudur (tg 129). Vezin "fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "-Uz" redifli gazeller arasında gösterir; bu, birinci çokluk kişi ekidir. Kafiye bunun önündeki "-av" sesidir: av, ṭav, ḳılav, ṣav ve ḳav. Mahlas beytinin kafiyesi "Eyyūbuz" ise bu sese uymaz; yalnız redif ("-uz") ortaktır. Bu kafiye sapması bizim tespitimizdir. Gazel yalnız VT nüshasında bulunur (128b); VY ve Ü'de yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel tg 126 ile aynı redifi ve kısmen aynı kafiyeleri taşır: "avuz" (avız) ve "ḳavuz" (kavız) iki gazelde de kullanılmıştır. tg 126'da âşık oklanmış bir av ve kıvılcımsız tutuşan bir kavdır; burada da aşk şahininin avı ve yakmaya hazır bir kavdır. İki gazelin bu ortaklığı bizim tespitimizdir.

Gazelin en dikkat çekici beyti ikinci beyittir. Türk Dil Kurumu sözlüğü "görünen köy kılavuz istemez" sözünü "ne kadar gizlense de gerçekler ortadadır" anlamıyla kaydeder. Şair bu atasözünü "görinür köye daḫı ne ḳılavuz" biçiminde mısraa yerleştirir ve kafiye kelimesi olan "ḳılavuz" kelimesini, redifteki "-uz" ekiyle sesteş hâle getirir. Kelimenin sonundaki "-uz" hecesi ek değil kökün parçasıdır; şair burada bir ses benzerliğinden yararlanmıştır. Bu ses oyunu bizim tespitimizdir. Âşığın gamı göğsünde öylesine açıktır ki gönlün onu anlatmasına gerek yoktur. TDV maddesi Münîrî'nin atasözlerini ve deyimleri şiire yerleştirme geleneğinde başarılı olduğunu kaydeder; bu beyit bunun açık bir örneğidir.

Birinci beytin ikinci mısraı kapalıdır. "Naṭ‘" deri yaygı demektir; "gülle" ve "ṭav" kelimelerinin anlamlarını kesin olarak belirleyemedik. Türk Dil Kurumu sözlüğü "tav" kelimesini "en uygun durum ve zaman, hazır olma" anlamlarıyla da kaydeder; mısraın "aşk şahininin güllesine hazır bir hedefiz" diye anlaşılabileceğini düşünüyoruz, ama bu bir tahmindir.

Üçüncü beyitte "söz ü ṣav" ifadesi geçer; sözlük "sav" kelimesini "haber, söz" anlamıyla da kaydeder. Dördüncü beyitte âşık kendini kav olarak görür: sözlüğe göre kav, ağaçlarda yetişen bir mantardan elde edilen ve çabuk tutuşan bir maddedir. Âşık aşk ateşinde o kadar yanmıştır ki artık başkalarını tutuşturacak bir kav olmuştur.

Mahlas beytinde şair kendine teselli verir: zamanın dönüşüne üzülmemek gerekir, çünkü sağ kalan baş her şeyi atlatır. Eyyûb, divan şiirinde sabrın simgesidir; şair kendini sabırda Eyyûb'a benzetir. "Ṣaġ olan baş geçürür" sözünün bir atasözü olup olmadığını tespit edemedik.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "görünen köy kılavuz istemez", "tav", "sav" ve "kav" maddeleri. https://sozluk.gov.tr/

Çevrimiçi kaynaklar