Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātün mef‘ūlü fā‘ilātün

La‘l-i lebüñe hey di ḳan içmeden uṣanmaz
Ġālib budur kim āḫir ṣorulmasın uṣanmaz
Ḫāk-i derüñe eşküm göñlümden öñdin irdi
Çābük degül midür kim ġayre işin inanmaz
Göz yaşına ṭayanma sen ‘arż-ı ḥāl it ey dil
‘Āḳil olan kimesne hergiz ṣuya ṭayanmaz
Yandum ‘aceb degül mi kūyuñda ‘ışḳ odıyla
Ẓāhir bilürken anı ḥac iden oda yanmaz
Cān-ı ża‘īfi sen de vir la‘line Münīrī
Ġam yime hīc anuñçün varın viren utanmaz

Günümüz Türkçesiyle

1. Lal dudağına "hey" de: kan içmekten usanmaz; anlaşılan, sonunda (hesap gününde) sorguya çekileceğini de sanmaz. Beyit iki türlü okunabilir: ikinci mısraın sonu "uṣanmaz" (usanmaz) diye okunursa "sonunda sorulmasından da usanmaz" anlamı çıkar; "u ṣanmaz" (ve sanmaz) diye ayrılırsa "sonunda sorguya çekileceğini sanmaz" anlamı çıkar. İkinci okuyuş bizim çıkarımımızdır.

2. Gözyaşım senin kapının toprağına gönlümden önce ulaştı; çevik değil midir ki işini başkasına emanet etmez.

3. Ey gönül, göz yaşına güvenme, sen hâlini kendin arz et; akıllı olan kimse asla suya dayanmaz (güvenmez).

4. Senin sokağında aşk ateşiyle yandım, tuhaf değil mi; oysa haccedenin ateşte yanmadığı açıkça bilinir. (Sevgilinin sokağı Kâbe'ye benzetilmiştir.)

5. Münîrî, zayıf canını sen de onun lal dudağına ver; bunun için hiç tasalanma, varını veren utanmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz otuzuncusudur (tg 130). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātün mef‘ūlü fā‘ilātün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "-mAz" redifli gazeller arasında gösterir; bu, olumsuz geniş zaman ekidir. Kafiye bunun önündeki "-an" sesidir: uṣan, uṣan, inan, ṭayan, yan ve utan. Matlanın iki mısraı da aynı "uṣanmaz" sözüyle biter. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 128b, VY 107b, Ü 39a); aparatta nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlanın iki mısraının aynı kelimeyle bitmesi dikkat çekicidir. Münîrî'nin cinasa düşkünlüğü düşünülünce ikinci mısradaki sözün "u ṣanmaz" (ve sanmaz) diye ayrılarak okunması mümkündür: dudak kan içmekten usanmaz ve sonunda sorguya çekileceğini sanmaz. Böylece iki mısra aynı sesle biten, ama farklı anlamlar taşıyan bir cinas-ı mürekkep kurar. Bu okuyuş bizim çıkarımımızdır; neşirde söz bitişik yazılmıştır. TDV maddesi Münîrî'nin cinasın bütün türlerini başarıyla uyguladığını kaydeder.

Kan içen lal dudak, divan şiirinde sevgilinin âşıkları öldürmesinin bilinen bir anlatımıdır; lal kırmızıdır, kan da kırmızıdır. "Ṣorulmak" ise kıyamette hesaba çekilmeyi çağrıştırır; dökülen kanın hesabı sorulacaktır.

İkinci beyit göz yaşını işini bilen bir haberciye benzetir. Yaş, gönülden önce sevgilinin kapısına ulaşmıştır; çünkü çeviktir ve işini başkasına "inanmaz", yani emanet etmez. Üçüncü beyit ise bu övgünün tersine döner: gönül göz yaşına güvenmemeli, hâlini kendisi anlatmalıdır, çünkü akıllı kişi suya dayanmaz. Suyun dayanak olamayacağı düşüncesi bir halk sözünü andırır; bu sözü bir sözlükte tespit edemedik. "Göz yaşı" ile "ṣu" arasındaki bağ bu öğüdü beyte bağlar. İki beyit arasındaki bu karşıtlık bizim tespitimizdir.

Dördüncü beyitte sevgilinin sokağı Kâbe'dir; âşık orada aşk ateşiyle yanmıştır. Oysa haccedenin ateşte, yani cehennemde yanmayacağı bilinir. "Oda yanmak" hem aşk ateşinde hem cehennem ateşinde yanmayı anlatır; bu iki anlam beyitte tevriye oluşturur. Haccın günahları bağışlattığına dair inanca dayanan bu yorumu bir kaynakla doğrulamadık; bu bir çıkarımdır.

Mahlas beyti bir öğütle biter: şair canını sevgilinin dudağına vermelidir, çünkü "varını veren utanmaz". Bu söz bir atasözü havası taşır; sözlükte bu biçimiyle bulamadık. Matlada kan içen dudağa bu kez can verilmesi gazeli kendi içinde kapatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar