Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

İçerse lebüñ ḳanumı hīc aña sözüm yoḳ
Her dem görürem luṭfın anuñ şöyle iñen çoḳ
Gül-şende lebüñ ġaybetine her nefes ey dost
Lāf ider ise ġonca n’ola dilde süñük yoḳ
Reşk itdigüme dilde görüp tīr-i ḫadengin
İncindi göñül didi ki al var gözüñe ṣoḳ
Añmazsa n’ola ḫᵛān-ı viṣāl ile beni yār
İti gibi beklerem işigin aç eger toḳ
Atduḳça Münīrīye ḫadeng olma peşīmān
Bilürsin anı kim daḫı dönmez atılan oḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Dudağın kanımı içerse ona hiçbir itirazım yok; her an onun lütfunu böyle pek çok görürüm.

2. Ey dost, gül bahçesinde gonca her an senin dudağının arkasından laf ederse (dedikodusunu yaparsa) şaşılır mı? Dilde kemik yoktur. ("Dilin kemiği yok": insan doğru yanlış her şeyi söyleyebilir.)

3. Gönülde onun okunu görüp kıskandığımı görünce gönül incindi ve dedi ki: "Al, git gözüne sok." (İstediğin buysa al, senin olsun.)

4. Sevgili beni vuslat sofrasıyla anmazsa şaşılır mı? Aç da olsam tok da olsam onun köpeği gibi eşiğini beklerim. (VT'de söz dizimi biraz farklıdır; Ü'de bu beyit üçüncü sıradadır.)

5. Münîrî'ye ok attıkça okundan pişman olma; bilirsin ki atılan ok bir daha geri dönmez.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz kırk dokuzuncusudur (tg 149). Vezin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir ve Ersoy'un redif listesinde yer almaz; kafiye "-oḳ" sesidir: yoḳ, çoḳ, yoḳ, ṣoḳ, toḳ ve oḳ. "Yoḳ" kelimesi matlada ve ikinci beyitte iki kez kafiye olur. Ersoy'un harf sayımına göre kaf harfiyle kafiyelenen altı Türkçe gazelden biridir. Gazel üç divan nüshasında da bulunur: VT 132b, VY 110b, Ü 41a. Aparata göre VT dördüncü beyitte "işigin aç" yerine "işigin eger aç" okur; Ü'de bu beyit üçüncü sıradadır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel atasözü ve deyimlerle örülmüştür; Münîrî'nin halk söyleyişlerine yakınlığı burada açıkça görülür. Türk Dil Kurumu sözlüğü üç sözü de kaydeder: "dilin kemiği yok" (insan doğru ya da yanlış her şeyi söyleyebilir), "gözüne sokmak" ve "atılan ok geri dönmez" (düşünmeden yapılan işten pişman olunur, ama iş işten geçmiştir).

İkinci beyitte gonca kişileştirilir. Gonca dudağa benzetildiği için onun arkasından konuşması, yani "ġaybet" etmesi, bir kıskançlık olarak düşünülür. "Dil" kelimesi tevriyelidir: hem gönül hem de konuşan dildir. Goncanın kemiksiz, yumuşak yaprakları ile "dilde kemik yok" sözü arasında da bir ilgi kurulmuş olabilir; bu bizim çıkarımımızdır.

Üçüncü beyit iki gönüllü bir sahne kurar. Âşık, gönlüne saplanan sevgili okunu kıskanır; gönül de buna kızar ve "al var gözüñe ṣoḳ" der. Deyim burada iki katlıdır: hem "istediğin buysa al" anlamında öfkeli bir cevaptır, hem de ok gerçekten göze sokulacak bir şeydir. Dördüncü beyitte âşık kendini sevgilinin eşiğinde bekleyen köpeğe benzetir; "aç eger toḳ" ifadesi sofra imgesine bağlanır. Vuslat sofrasından pay verilmese de âşık bekleyişini sürdürür.

Mahlas beytinde atasözü sevgiliye bir teselli olarak sunulur: ok atılmıştır, geri dönmez; öyleyse pişmanlık boşunadır. Âşık burada sevgilinin acımasızlığını bağışlar ve ona yeni oklar atmaya devam etmesini adeta salık verir.

Bu gazel, neşirde kendisini izleyen iki gazelle (tg 150 ve 151) dikkat çekici bir yakınlık gösterir. Üçünde de "yoḳ", "çoḳ", "oḳ", "ṣoḳ" gibi kafiye kelimeleri kullanılır; "al var gözüñe ṣoḳ" deyimi tg 151'in üçüncü beytinde, "ḫᵛān-ı viṣāl" ile birlikte anılan "toḳ" kelimesi de tg 151'in ikinci beytinde yeniden geçer. Bu yakınlık bizim tespitimizdir; üç gazelin aynı dönemde ya da birbirine bakılarak yazılmış olabileceği bir çıkarımdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar