Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Lebinden būse dimişken didi fī’l-ḥāl kim yoḳ yoḳ
Naṣībüñ tīr-i ġamzemdür yetişsün uş saña bir oḳ
Göñül kim ḫᵛān-ı vaṣl ile olupdur muġtenem şöyle
Beni anuñçün añmaz ol ne bilsün ḥālin acuñ ṭoḳ
Ṣabāya ver-hem iderdüm dem-ā-dem ḫāk-i pāyüñçün
Seḥer-geh yüzüme urup didi al var gözüñe ṣoḳ
Belā-yı ‘ışḳa sen ṣalduñ beni ey dil bu vech ile
‘Aceb n’itseñ gerek bilsem baña bundan daḫı artuḳ
Dehān ü ḫaddi fikriyle lebi devrinde sen yārüñ
Münīr iñende incinme görinürden görünmez çoḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Dudağından bir öpücük isteyince hemen "yok, yok" dedi; "senin payın gamzemin okudur; işte sana bir ok yetişsin."

2. Vuslat sofrasından böyle ganimet edinmiş (karşılıksız nasibini almış) gönül, bu yüzden beni anmaz; tok, açın hâlini ne bilsin.

3. Ayağının toprağı için sabah rüzgârına her an "ver-hem" ederdim (yalvarırdım); seher vakti o toprağı yüzüme çarpıp "al, git gözüne sok" dedi. (Sevgilinin ayağının tozu divan şiirinde göze sürme olarak çekilir. "Ver-hem" kelimesinin anlamını kesinleştiremedik; bağlam yalvarmak, istemek gibi bir anlam gösterir.)

4. Ey gönül, beni bu şekilde aşk belasına sen attın; acaba bana bundan daha fazla ne yapacaksın, bir bilsem.

5. Münîr, sevgilinin ağzını ve yanağını düşünerek, dudağının devrinde pek incinme; görünenden görünmeyen çoktur. Beyit kesin anlaşılamamaktadır; okuyuşumuz bir çıkarımdır: sevgilinin ağzı öyle küçüktür ki görünmez, asıl güzellik görünmeyendedir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz elli birincisidir (tg 151). Vezin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-oḳ / -uḳ" sesidir: yoḳ, oḳ, ṭoḳ, ṣoḳ, artuḳ ve çoḳ. Ersoy'un harf sayımına göre kaf harfiyle kafiyelenen altı Türkçe gazelden biridir. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 133a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir konuşma sahnesiyle açılır. Âşık bir öpücük ister, sevgili "yoḳ yoḳ" diye karşılık verir ve öpücük yerine gamzesinin okunu verir. Matlanın kafiye yeri bu çifte "yoḳ" ile dolar; sevgilinin sesi böylece doğrudan şiire girer. Öpücük yerine ok verilmesi, divan şiirinde sevgilinin lütfunun ancak yara biçiminde gelmesinin bilinen bir örneğidir.

İkinci beyit bir atasözüne dayanır. Türk Dil Kurumu sözlüğü "tok açın hâlinden bilmez" sözünü, varlıklı olanın yoksulun ne denli sıkıntı içinde olduğunu bilmeyeceği anlamında kaydeder. Burada tok olan, vuslat sofrasından payını almış bir gönüldür; aç ise âşığın kendisidir. Kubbealtı Lugatı "muġtenem" kelimesini ganimet olarak alınmış, zahmetsizce elde edilmiş diye açıklar; gönlün vuslatı emek vermeden elde etmesi bu kelimeyle anlatılır.

Üçüncü beyitte "al var gözüñe ṣoḳ" deyimi iki anlamıyla kullanılır. Türk Dil Kurumu sözlüğü "gözüne sokmak" deyimini, bir kimsenin göremediği bir şeyi ona sert bir tavırla göstermek diye açıklar. Beyitte sabah rüzgârı, âşığın istediği ayak tozunu yüzüne çarpar ve bu deyimi söyler; ama ayak tozunun göze sürme gibi çekilmesi divan şiirinin bilinen bir mazmunudur. Böylece kaba görünen cevap, âşığın tam da istediği şeyi yerine getirir. Bu iki katlı okuyuş bizim tespitimizdir. Aynı deyim tg 149'un üçüncü beytinde de geçer.

Dördüncü beyitte âşık, kendisini aşk belasına atan gönlüne sitem eder. Mahlas beyti gazelin en kapalı yeridir; sevgilinin ağzı ile yanağının düşünülmesi, dudağın "devri" (hükümdarlık dönemi) ve "görinürden görünmez çoḳ" söyleyişi bir arada çözülmesi zor bir bütün oluşturur. Divan şiirinde ağzın yok denecek kadar küçük olduğu düşünülür; beytin bu mazmuna dayandığı ihtimal dahilindedir.

Bu gazelin kafiye kelimelerinin çoğu, neşirde ondan önce gelen tg 149 ve tg 150 ile ortaktır; "ḫᵛān-ı vaṣl" ile "ṭoḳ" kelimelerinin birlikte kullanılması da tg 149'un dördüncü beytini hatırlatır. Bu yakınlık bizim tespitimizdir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

  • Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "tok açın hâlinden bilmez" ve "gözüne sokmak" maddeleri. https://sozluk.gov.tr/

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar