Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Gāh u bī-geh dimez irer dile cevr ü sitemüñ
Şerm-sār itdi beni ṭoġrusı luṭf u keremüñ
Yıllar oldı ki yoluñda dökerem ḳanlu yaşı
Daḫı bir gün dimedüñ kim nicesin ya ne demüñ
Ġuṣṣamuñ ḳıṣṣaların niçe ki yazmaḳ dilerem
Ḳanlu yaşı varaḳ üstine dökilür ḳalemüñ
Dil-i mecrūḥı deler derd ile peykān-ı ḥased
İrdügince cigere tīr-i ḫadengi ṣanemüñ
Çekmesün küḥl-i cilā minnetini çeşm-i Münīr
Rūşenāyise yeter dīdeme ḫāk-i ḳademüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Cevrin ve sitemin vakitli vakitsiz demeden gönle erişir; doğrusu, lütfun ve keremin beni utandırdı.

2. Yıllar oldu, yolunda kanlı yaş dökerim; bir gün olsun "nasılsın, ya da derdin ne" demedin.

3. Gamımın hikâyelerini ne zaman yazmak istesem, kalemin kâğıt üstüne kanlı yaş dökülür (kalem de ağlar).

4. Put gibi güzelin (sanemin) oku (tîr-i hadeng) ciğere eriştikçe, kıskançlık temreni yaralı gönlü dert ile deler (gönül, oku ciğere kaptırdığı için kıskanır). (Ü ve MN "deler" yerine "diler" okur.)

5. Münîr'in gözü sürme ve cila minnetini çekmesin; gözüme aydınlık olarak ayağının toprağı yeter.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz altmış dördüncüsüdür (tg 164). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "-üñ" ekidir ve Ersoy'un giriş s. 9'daki listesinde bu gazel de "-üñ" redifliler arasında sayılır. Kafiye "-em" sesidir: sitem, kerem, dem, ḳalem, ṣanem ve ḳadem.

Gazel beş tanıkta bulunur: üç divan nüshası (VT 136b, VY 114a, Ü 42b) ile iki nazire mecmuası, Pervâne Bey Mecmuası (PB 356a) ve Edirneli Nazmî'nin Mecmau'n-nezâ'ir'i (MN 221a). Kaydedilen tek nüsha farkı dördüncü beyitteki "deler / diler" ayrılığıdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redifteki "-üñ" eki bütün beyitlerde aynı görevde değildir. Matlada "sitemüñ" ve "keremüñ" "senin sitemin, senin keremin" demektir; ikinci beyitteki "demüñ" ve mahlas beytindeki "ḳademüñ" de ikinci şahıs iyelik ekiyle sevgiliye seslenir. Üçüncü ve dördüncü beyitlerde ise "ḳalemüñ" ve "ṣanemüñ" ikinci şahıs iyeliği taşımaz; ek burada "kalemin" ve "sanemin" anlamında bir tamlayan ekidir: üçüncü beyitte ağlayan, âşığın kalemidir. Aynı ekin bu iki görevle redif yapılması bizim tespitimizdir. Matlanın ikinci mısraı ironiyle okunabilir. Birinci mısrada sevgilinin cevri ve sitemi vakit gözetmeden gelir; ikinci mısrada âşık "lütuf ve keremin beni utandırdı" der. Cevrin lütuf diye anılması, ya âşığın sevgiliden gelen her şeyi lütuf saymasıdır ya da hafif bir sitemdir; beyit iki türlü de okunabilir.

İkinci beyitte "dem" kelimesi hâl, dert anlamında kullanılmıştır; sevgili yıllardır âşığın hâlini sormamıştır. Üçüncü beyitte gözyaşı ile yazı birleşir: âşık gamını yazmaya kalkınca kalemden kâğıda kanlı yaş akar. Mürekkebin kanlı gözyaşına benzetilmesi ve kalemin ağlaması bir teşhis örneğidir. Dördüncü beyitte okçuluk terimleri kullanılır. Kubbealtı Lugatı Farsça "hadeng" kelimesini ok diye açıklar; "ṣanem" kelimesini de put ve mecazen çok güzel kimse, dilber diye verir. Sevgilinin oku ciğere ulaşır; gönül ise bu okun ciğere gitmesini kıskanır ve haset temreniyle delinir. Bizim okumamıza göre gönül ile ciğer arasında kurulan bu kıskançlık, âşığın sevgiliden gelen yarayı bile bir nasip saydığını gösterir.

Mahlas beyti göz ve göz ilacı üzerine kuruludur. Kubbealtı Lugatı Arapça "kühl" kelimesini sürme ve göz ilacı, Farsça "rûşenâ" kelimesini de aydınlık, ışıklı diye açıklar. Şair, gözünün sürme ve cila için kimseye minnet etmeyeceğini, sevgilinin ayağının toprağının ona yeteceğini söyler. Sürme, cila ve aydınlık kelimeleri arasında bir tenasüp vardır; sevgilinin ayak tozunun göze ilaç olması da tg 158'in üçüncü beytindeki tutya imgesini hatırlatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar