Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḳaşlaruñ mānendiyem diyü berāt almış hilāl
Anı sarmaġa getürmişdür şafaḳ vālā-yı āl
Dōstum di hindū-yı zülfüñe luṭf it görelüm
Muṣḥaf-ı ḥüsnüñden açsun ben siyeh-baḫta da fāl
Dil dehānuñla miyānuñ sırrını fehm ideli
Oldı sīnem maḫzen-i esrār u dil kān-ı ḫayāl
Her ne deñlü kend’özin cem‘itmek isterse göñül
Fikr-i zülfüñ yetişüp yine olur āşüfte-ḥāl
Seg raḳībi hem-dem idinmek neden yārüñ Münīr
Ṭutalum k’olmış cihān içre bugün ḳaḥṭu’r-ricāl

Günümüz Türkçesiyle

1. Hilal "Ben senin kaşlarına benziyorum" diye bir berat almış; şafak da onu sarmak için al renkli ince ipek kumaş (vala) getirmiştir.

2. Dostum, zülfünün kara Hintlisine söyle de bir lütufta bulunsun, görelim; güzelliğinin mushafından ben kara bahtlı için de bir fal açsın.

3. Gönül, ağzının ve belinin sırrını (ikisinin de görünmeyecek kadar küçük, adeta yok olduğunu) anlayalı göğsüm sırlar hazinesi, gönlüm de hayaller madeni oldu.

4. Gönül kendini ne kadar toplamak isterse, zülfünün düşüncesi yetişip gelir ve gönül yine perişan olur.

5. Münîr, sevgilinin köpek rakibi kendine dost edinmesi neden; tutalım ki bugün dünyada adam kıtlığı (kaht-ı rical) olmuş.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz sekseninci gazelidir (tg 180). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-āl" sesidir: hilāl, āl, fāl, ḫayāl, ḥāl ve ricāl. Gazel üç divan nüshasında (VT 140a, VY 117a, Ü 45b) ve iki nazire mecmuasında, Pervâne Bey Mecmuası (PB 367a) ile Edirneli Nazmî'nin Mecmau'n-nezâ'ir'inde (MN 234b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Nüsha farkları matla ile dördüncü beyittedir. PB'de matladaki "almış" yerine "itmiş", "şafaḳ" yerine "felek" okunur; bu okuyuşta hilali saracak ipeği gök getirir. Dördüncü beyitteki "yetişüp" kelimesi PB'de "irişüp", Ü'de "ṭaġıdup" (dağıtıp) biçimindedir. Ü'nün okuyuşu, zülüf düşüncesinin gönlü dağıttığını daha açık söyler.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla Osmanlı devlet hayatından alınmış bir imgeyle kurulur. TDK sözlüğü "berat" kelimesini bir göreve atanan, aylık bağlanan ya da ayrıcalık verilen kimseler için çıkarılan padişah buyruğu diye açıklar. Hilal, sevgilinin kaşına benzediğini belgeleyen böyle bir berat almıştır. Kubbealtı Lugatı Farsça "vālā" kelimesini ince bir kumaş, ipekten baş örtüsü diye açıklar ve Fuzûlî'den "Âl vâlâya sarıp" söyleyişini örnek verir. Kubbealtı Lugatı "şafak" kelimesinin Arapçadaki asıl anlamının güneş battıktan sonra ufukta kalan kızıllık olduğunu kaydeder; yeni ayın akşam göğünde görüldüğü düşünülürse bu anlam beyte uygun düşer. Bu kızıllık, değerli belgeyi sarmak için al renkli bir ipek getirir. Hilalin altın sarısı ile şafağın kırmızısı birlikte bir resim oluşturur.

İkinci beyitte zülüf "hindū"dur. Kubbealtı Lugatı bu kelimeye Hindistan halkından olan kimse anlamının yanında eski edebiyatta yüzdeki ben anlamını da verir; burada kara renkli zülüf, sevgilinin hizmetinde bir Hintli gibi düşünülmüştür. Güzelliğin mushafından fal açmak, mushaftan uğur aramak demektir; Kubbealtı Lugatı "fal" kelimesini Arapça "uğur tutmak" anlamındaki kökten getirir. "Hindū", "siyeh-baḫt" (kara bahtlı) ve zülfün karası arasında renge dayanan bir tenasüp vardır. Üçüncü beyit divan şiirinin bilinen ağız ve bel mazmununa dayanır: ikisi de görünmeyecek kadar küçük ya da incedir ve bu yüzden bir sır sayılır. Sırrı anlayan gönül, sırlar hazinesine ve hayaller madenine dönüşür. "Maḫzen" ile "kān" arasında bir tenasüp vardır.

Dördüncü beyitte "cem‘" (toplamak) ile "āşüfte" (dağınık, perişan) arasında bir tezat kurulur; perişan zülfün düşüncesi gönlü de perişan eder. Mahlas beyti bir devlet terimiyle kapanır. Kubbealtı Lugatı "kaht-ı rical" deyimini değerli insan yetişmemesinden doğan devlet adamı ve yönetici kıtlığı diye açıklar. Şair, sevgilinin köpek gibi bir rakibi dost edinmesini acı bir alayla bu kıtlığa bağlar: dünyada adam kalmamış olsa bile köpeğe yönelmek yakışık almaz. Beyit irsal-i mesel havası taşır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "vala", "şafak", "fal", "hindû" ve "kaht-ı rical" maddeleri. https://lugatim.com/s/vala

Çevrimiçi kaynaklar