Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Mülk-i dilden ki gelür ḫayl-i ḫayālüñe nüzūl
Keyl-i çeşm ile dükenmez ne ḳadar k’ölçer m’ol
Merdüm-i çeşme dönüp baḳmaduġı hicr ile eşk
Rūz-ı maḥşerde mu‘ayyen k’ataya baḳmaz oġul
‘Āşıḳ olduñ diyü baḳmazsa n’ola kimse baña
Redd-i ḫalḳ olanı dirler ki ḳılur Ḥaḳḳ ḳabūl
Sille ururdı göñül baḫt-ı siyāh eñsesine
Bir keret boynuma ṣalsañ yañılup luṭf ile ḳol
İrmemiş göz yaşı yār işigine daḫı Münīr
Ṭoġru gitmedi meger kim ıralupdur aña yol

Günümüz Türkçesiyle

1. Hayalinin atlı birliğine konaklık (ağırlama payı) olarak gönül ülkesinden ne gelirse, göz kilesiyle (göz ölçeğiyle) ne kadar ölçülse tükenmez (mısraın sonundaki "m'ol" ifadesiyle beyit tam açık değildir).

2. Ayrılık yüzünden gözyaşı göz bebeğine (merdüm: insan, göz bebeği) dönüp bakmadığına göre, kesindir ki mahşer gününde oğul babasına bakmaz.

3. Âşık oldun diye kimse bana bakmazsa ne olur; halkın reddettiğini Hak kabul eder derler.

4. Bir kez yanılıp lütfederek boynuma kol dolasan, gönül kara bahtın ensesine tokat atardı.

5. Münîr, gözyaşı daha sevgilinin eşiğine ulaşmamış; meğer doğru gitmemiş ki yolu ondan uzaklaşmış.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz seksen dördüncüsüdür (tg 184). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye kelimeleri "-ul" ve "-ol" seslerinde birleşir: nüzūl, ol, oġul, ḳabūl, ḳol ve yol. Gazel yalnız Viyana nüshasında (VY 158b) bulunur; Vatikan ve İstanbul Üniversitesi nüshalarında ve nazire mecmualarında yoktur. Neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir ordu sahnesiyle açılır. Kubbealtı Lugatı "nüzul" kelimesini konaklama, inme diye, "keyl" kelimesini de hububat ölçüsü, kile diye açıklar. Hayal bir atlı birliği gibi gönül ülkesine konar; bu ülkeden ona verilen pay ise göz kilesiyle ölçülemeyecek kadar boldur. Beytin bir orduya ölçüyle erzak verilen bir konak yerini düşündürdüğü bizim yorumumuzdur; ikinci mısraın sonu açık olmadığından bu yorumu kesin saymıyoruz.

İkinci beyit, Münîrî'nin sevdiği kelime oyunlarından birine dayanır. Kubbealtı Lugatı "merdüm" kelimesini hem adam, insan hem de göz anlamındaki kelimelerle birlikte kullanıldığında göz bebeği diye açıklar. Gözyaşı göz bebeğinden doğduğu için onun çocuğu gibi düşünülmüş, göz bebeği de "merdüm" kelimesinin insan anlamıyla bir baba yerine konmuştur; bu ilişki bizim tespitimizdir. Ayrılıkta akıp giden yaş, doğduğu göze bir daha dönüp bakmaz. Şair bunu mahşer gününe bağlar: Kur'an'da kişinin o gün kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı anlatılır (Abese 80/34-36). Beytin bu ayetleri hatırlattığını biz düşünüyoruz.

Üçüncü beyitte âşığın toplumdan dışlanması dinî bir teselliyle karşılanır: halkın reddettiğini Hak kabul eder. Beyit "dirler" kelimesiyle bir söz aktarır ve irsal-i mesel havası taşır; ancak sözün kaynağını tespit edemedik. Dördüncü beyitte Kubbealtı Lugatı'nın tokat, şamar diye açıkladığı "sille" kelimesi geçer. Sevgili yanılıp da bir kez boyna kol dolasa, şair kara bahtının ensesine tokat atacak, yani talihine üstün gelecektir. "Kol" ile "boyun" ve "ense" arasında bir tenasüp vardır.

Mahlas beytinde "ṭoġru gitmek" iki anlamlıdır: yolda dosdoğru ilerlemek ve dürüst davranmak. Kubbealtı Lugatı eski Türkçe "ıramak" fiilini uzaklaşmak diye açıklar. Gözyaşı sevgilinin eşiğine ulaşamamıştır; şair bunu yaşın doğru gitmemesine, yani hem yolunu şaşırmasına hem de dürüst olmamasına bağlar.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "nüzul", "keyl", "merdüm", "sille" ve "ıramak" maddeleri. https://lugatim.com/s/merdüm

Çevrimiçi kaynaklar