Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Müşkilāt-ı ġamuñı derc idüben itmege ḫal
Sürḫ ile çekdi müjem levḥ-i zer üzre cedvel
Görününce işigüñ gitdi başum aġrusı hep
Hīc bu ḫāṣıyeti virebilür mi cendel
Göñlümi yār ele alup yine el çekdügi tīz
Beñzer ol ṭıfla kim oda yapışup tīz çeker el
Düşicek mes’ele-i ‘ışḳ raḳībüñe ne söz
Hīc daḫl itmesün ol cāhile yoḳdur medḫal
Gelmedüñ ḫastalıġın ṣora Münīrīnüñ çün
Luṭf it ey dost namāzına anuñ bārī gel

Günümüz Türkçesiyle

1. Gamının çetin meselelerini yazıya geçirip çözmek için kirpiğim, altın levha (sararmış yüzüm) üzerine kırmızı mürekkeple (kanlı gözyaşıyla) cetvel çekti.

2. Eşiğin görünür görünmez bütün baş ağrım geçti; hiçbir taş (cendel) bu özelliği verebilir mi?

3. Sevgilinin gönlümü ele alıp yine hemen elini çekmesi, ateşe yapışıp elini hemen geri çeken çocuğa benzer.

4. Aşk meselesi ortaya düşünce senin rakibine söz düşmez; o cahil hiç karışmasın, onun bu işe giriş yeri (medhal) yoktur.

5. Münîrî'nin hastalığını sormaya gelmedin; ey dost, lütfet de bari onun (cenaze) namazına gel.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz seksen yedincisidir (tg 187). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-el" ve "-al" sesleridir: ḫal, cedvel, cendel, el, medḫal ve gel. Gazel üç divan nüshasında (VT 141b, VY 118b, Ü 46a) ve iki nazire mecmuasında, Pervâne Bey Mecmuası (PB 381b) ile Edirneli Nazmî'nin Mecmau'n-nezâ'ir'inde (MN 239a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Neşirde kaydedilen tek nüsha farkı ikinci beyitteki kafiye kelimesindedir. "Cendel" yerine Viyana nüshası "cedvel" yazar; bu okuyuşta matlanın kafiyesi tekrar edilmiş olur. MN'deki okuyuşun ilk harfi neşirde basılamamıştır ve "□andal" biçiminde görünür; bunun "ṣandal" olarak okunabileceği bizim tahminimizdir. Kubbealtı Lugatı "sandal" kelimesini sert ve çok makbul odunu olan, esansı kokuculukta kullanılan bir ağaç diye açıklar.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla yazı ve kitap sanatlarından alınmış kelimelerle kurulur: derc (yazıya geçirmek), ḥal (çözmek), sürḫ, levḥ ve cedvel. Kubbealtı Lugatı "sürh" kelimesini kırmızı ve kırmızı mürekkep diye açıklar ve bu anlama Sâbit'ten, âşığın göz hokkasında kırmızı mürekkep ezip sevgilinin yanağına cetvel çekmek istediğini söyleyen bir beyit örnek verir. Aynı sözlük "cetvel çekmek" deyimini el yazması kitap sayfalarının ve yazıların etrafına çizgi çekmek diye açıklar. Münîrî'nin beytinde kirpik kalem, kanlı gözyaşı kırmızı mürekkep, altın levha da sararmış yüzdür; yüzün ve yaşın böyle okunması bizim yorumumuzdur. Gamın çetin meseleleri ancak böyle bir cetvelle düzenlenip çözülebilir.

İkinci beyitte sevgilinin eşiği şifa veren bir taş gibidir. "Cendel" kelimesi Kubbealtı Lugatı'nda yer almaz; Wiktionary bu kelimeyi Arapçada iri kaya, Osmanlı Türkçesinde taş, kaya diye verir. Beytin anlamı buna göre şöyle olur: eşik de bir taştır, ama hiçbir taşın baş ağrısını bir anda gideren böyle bir özelliği yoktur. Bu okuyuş bizimdir. Üçüncü beyit bir teşbih ile bir sahne çizer. Kubbealtı Lugatı'na göre "tıfıl" küçük çocuk demektir. Sevgili gönlü ele alır ve hemen bırakır; tıpkı ateşe uzanıp eli yanınca hemen geri çeken bir çocuk gibi. Kafiye kelimesi "el", "ele almak" ve "el çekmek" deyimleriyle beyitte üç kez yankılanır.

Dördüncü beyitte aynı kökten gelen iki kelime yan yana kullanılmıştır. Kubbealtı Lugatı "dahl" kelimesini bir işe karışma, "medhal" kelimesini ise giriş yeri ve bir işe karışma, parmağı olma diye açıklar. Rakip aşk meselesine karışamaz, çünkü bu meseleye girecek bir kapısı yoktur. Mahlas beytinde şair hastalığına gelmeyen sevgiliden hiç değilse cenaze namazına gelmesini ister; ölümü bile sevgiliyi görmenin bir yolu olarak düşünmesi, beyte acı bir şaka havası verir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "sürh", "cetvel", "sandal", "tıfıl", "dahl" ve "methal" maddeleri. https://lugatim.com/s/sürh

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar