Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Dil çevirdiyse yüzin yoluñda benden ġam degül
Līkin ol cān virmez ise yoluña nesnem degül
Dāne-i ḫālüñe zāhid niçesi meyl eylesün
Hergiz insāniyyeti yoḳdur anuñ ādem degül
Yār bilsem ki nesidür dir imiş baña raḳīb
Ḥāṣıl-ı ömr-i ‘azīz ü devletümdür n’em degül
Percem-i ṭāvūsı añdum göñlüme didi revān
Āfet-i dildür belā-yı cāndur ol percem degül
Baḳmayup pīr olduġıma bir cüvān sevmiş Münīr
Yine bu bāzīçe āḫir bize ey dil kem degül

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül senin yolunda benden yüz çevirdiyse bunu dert etmem; ama o, senin yoluna can vermezse benim hiçbir şeyim değildir.

2. Zahit senin beninin tanesine nasıl meyletsin? Onun hiç insanlığı yoktur; o adam değildir (yasak ağaca yaklaşan Hz. Âdem de değildir ki taneye meyletsin).

3. Rakip sevgiliye "Bu senin neyin oluyor?" diye sorarmış; bilsin ki o, benim değerli ömrümün hasılı ve devletimdir (mutluluğumdur), neyim olmasın?

4. Gönlüme tavusun perçemini andım; gönül hemen dedi: "O perçem değil, gönlün afeti, canın belasıdır." (Beyit iki türlü okunabilir: gönül, sevgilinin perçemini tavus perçemiyle bir tutmaz ve asıl perçemin gönle afet olan sevgili perçemi olduğunu söyler; ya da andığım perçemin perçem değil bir bela olduğunu söyler.)

5. Münîr, ihtiyar olduğuma bakmadan bir genç sevmiş; ey gönül, yine de bu oyun sonunda bize az bir şey (değersiz bir şey) değildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz seksen beşincisidir (tg 185). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "degül"dür; Ersoy redif listesinde bu gazeli bu redifle kaydeder. Kafiye redifin önündeki "-em" sesidir: ġam, nesnem, ādem, n'em, percem ve kem. Hemen ardından gelen tg 186 da aynı redif ve aynı vezinle yazılmıştır. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 141a) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel gönül, zahit, rakip ve sevgili arasında geçen kısa konuşmalardan oluşur. Matlada şair gönlünü kendisinden ayrı bir kişi gibi anar: gönlün kendisinden yüz çevirmesine razıdır, yeter ki sevgilinin yolunda can versin. Vermezse onunla bir bağı kalmaz.

İkinci beyit, "dāne-i ḫāl" (ben tanesi) ile "ādem" kelimeleri üzerine kuruludur. Kubbealtı Lugatı "dâne" kelimesini tohum, habbe ve tohum gibi ufak yuvarlak şeyler diye açıklar. Kur'an'da Hz. Âdem ile eşine cennette belli bir ağaca yaklaşmamaları emredildiği anlatılır (Bakara 2/35). "Ādem" kelimesi hem insan hem de Hz. Âdem anlamıyla okunabilir: benin tanesine meyletmeyen zahit, insanlıktan nasibi olmayan biridir; yasak ağaca yaklaşan ilk insan Âdem'e de benzemez. Tane ile yasak ağaç arasında kurulan bu bağ ve iki anlamlı okuyuş bizim tespitimizdir.

Üçüncü beyitte rakibin "Bu senin neyin oluyor?" sorusu cevaplanır. Mısra sonundaki "n'em" (neyim) kafiyesi, rakibin sorusunu tekrar ederek ona karşılık verir. Sevgili şairin ömrünün hasılı ve devletidir; Kubbealtı Lugatı "devlet" kelimesine ululuk, büyük mevki anlamını da verir. Dördüncü beyitte Kubbealtı Lugatı'nın alna düşen kısa saç demeti, kâkül diye açıkladığı "perçem" kelimesi geçer. Kubbealtı Lugatı tavusu kuyruğu uzun, süslü, parlak ve güzel renkli bir kuş diye tanımlar; onun tepesindeki perçem, sevgilinin kâkülü yanında sıradan kalır. Gönül ise perçemi bir süs olarak değil, Kubbealtı Lugatı'nın büyük felaket ve insanın kurtulamadığı durum diye açıkladığı "âfet" olarak görür.

Mahlas beyti yaşlılık ile aşkı karşı karşıya koyar. Şair ihtiyar olduğu hâlde bir gence gönül vermiştir. Kubbealtı Lugatı Farsça "bâzîçe" kelimesini oyuncak, oyun diye; "kem" kelimesini ise eksik, az, değersiz diye açıklar. Şair bu aşkı bir oyun olarak görür, ama yaşına rağmen bu oyunu küçümsemez. Beyitte birinci tekil şahıs ("pīr olduġıma") ile üçüncü şahıs ("sevmiş Münīr") bir arada kullanılmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "dâne", "devlet", "tavus", "perçem", "âfet", "bâzîçe" ve "kem" maddeleri. https://lugatim.com/s/perçem

Çevrimiçi kaynaklar