Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Nūr-ı Ḥaḳ olduġı bu ḥüsn-i cemīl
Rūşen oldı ne ḥācet aña delīl
Ġamzeñüñ yüregümde yarasına
Ḥāżır itmiş ṣaçuñ kim ura fetīl
Ḳıymet ile girerse vaṣluñ ele
Dilenem boynuma daḳup zenbīl
Ayaġın öpmek istedüm ḳomadı
Bes ṭama‘-kār olur hemīşe ẕelīl
Gül yüzi ẕikri sāyesinde hele
Gül-şen oldı Münīre nār-ı Ḫalīl

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu güzel yüzün Hakk'ın nuru olduğu apaçık (aydınlık) ortaya çıktı; buna delil gerekmez.

2. Saçın, gamzenin yüreğimde açtığı yaraya fitil koymak için (kendini fitil olarak) hazır etmiş.

3. Kavuşman bir bedelle ele geçecekse, boynuma zembil asıp dilenirim.

4. Ayağını öpmek istedim, bırakmadı; zaten açgözlü olan her zaman alçalır (zelil olur).

5. Gül yüzünün anılmasının gölgesinde (sayesinde), Münîr için Halil'in (Hz. İbrahim'in) ateşi gül bahçesi oldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz seksen sekizincisidir (tg 188). Vezin "fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-īl" sesidir: cemīl, delīl, fetīl, zenbīl, ẕelīl ve Ḫalīl. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 142a, VY 119a, Ü 46a). Tek nüsha farkı dördüncü beyittedir: "ḳomadı" fiili İstanbul Üniversitesi nüshasında başka bir çekimle yazılmıştır, ama bu okuyuşun bazı harfleri neşirde basılamamıştır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada sevgilinin güzelliği Hakk'ın nuru olarak anılır. "Rūşen" kelimesi hem aydınlık hem de açık, belli anlamıyla nur kelimesine bağlanır; nur kendini aydınlığıyla gösterdiği için ayrıca bir delile ihtiyaç yoktur. "Delīl" kelimesi ilim ve tartışma dilinden alınmıştır; güzelliğin ispat istemeyecek kadar açık olduğu söylenir.

İkinci beyit yara ve tedavi imgesine dayanır. Kubbealtı Lugatı "fetil" ya da "fetîle" kelimesini fitil sözünün eski metinlerdeki asıl biçimi diye açıklar ve "fetîle-i gîsû" terkibini saç örgüsü diye verir. Böylece saç ile fitil arasında sözlükte de bilinen bir bağ vardır. Gamzenin oku yürekte yara açmış, saç da bu yaraya konacak fitil olmaya hazırlanmıştır. Gamze yaralar, saç sözde tedavi eder; ama bu tedavi de yine sevgiliden geldiği için âşığı ona daha sıkı bağlar.

Üçüncü ve dördüncü beyitler âşığın sevgili karşısındaki düşkünlüğünü anlatır. Kubbealtı Lugatı "zembil" ya da "zenbil" kelimesini hasırdan veya hurma liflerinden örülmüş kulplu torba diye açıklar. Kavuşma satın alınabilecek bir şey olsa, şair boynuna bir dilenci torbası asıp para toplamaya razıdır. Dördüncü beyitte ayak öpme isteği geri çevrilir; ikinci mısra bunu genel bir hükümle açıklar: açgözlü olan alçalır. Türk Dil Kurumu sözlüğü "tamah" kelimesini açgözlülük diye açıklar. Bu genel hüküm beyte irsal-i mesel havası verir.

Mahlas beytinde Hz. İbrahim kıssasına telmih vardır. Kubbealtı Lugatı "Halîl" kelimesinin "Allah'ın dostu" anlamında Hz. İbrahim için kullanıldığını kaydeder ve Nemrud'un onu ateşe attığını anlatan bir beyit örnek verir. Kur'an'da Allah'ın ateşe "Ey ateş, İbrahim'e karşı serin ve esenlik ol" dediği bildirilir (Enbiyâ 21/69). Münîrî'ye göre sevgilinin gül yüzünü anmak, aşk ateşini âşık için gül bahçesine çevirir. "Gül yüz" ile "gül-şen" arasında bir tenasüp, "sāye" (gölge) ile "nār" (ateş) arasında da bir tezat kurulmuştur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar