Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḳāmetüñ reftārı ḳıldı serv-i bālāyı ḫacil
Ḳılsa la‘lüñ ġoncayı ḫandeyle n’ola münfa‘il
La‘l ile sīr-āb olur dirler dilā gerçi dehen
Dilde dāyim la‘ldür yoḳ yine benden teşne-dil
Gör nice bī-ṣabr u ārām eyledi ey dil seni
Eslemezdüñ didügümce saña zülfinden kesil
Serv-ḳaddüñ sāyesinde buldı key ‘ömr-i dırāz
Göz yaşı her dem k’ider kesb-i hevā-yı mu‘tedil
Şöyle beñzer bezm-gāh-ı ‘ālem içre tā-ebed
Ben Münīrem düşmişem pervāne sen şem‘-i Çigil

Günümüz Türkçesiyle

1. Boyunun salınışı yüce serviyi utandırdı; dudağın gülüşüyle goncayı da mahcup etse (gücendirse) buna şaşılır mı?

2. Ey gönül, ağzın la'l (kırmızı şarap; sevgilinin dudağı) ile kandığını söylerler; gerçi gönlümde daima la'l vardır, yine de benden daha susuz gönüllüsü yoktur.

3. Ey gönül, (zülfün) seni nasıl sabırsız ve huzursuz ettiğini gör; sana "zülfünden vazgeç" dediğimde dinlemezdin.

4. Her an ılıman bir hava (ölçülü bir arzu) edinen gözyaşı, servi boyunun gölgesinde pek uzun bir ömür buldu.

5. Dünya meclisinde ebediyen şöyle görünüyor: ben Münîr pervane olmuşum, sen de Çigil mumusun.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yüz seksen dokuzuncusudur (tg 189). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-il" sesidir: ḫacil, münfa‘il, teşne-dil, kesil, mu‘tedil ve Çigil. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 142a, VY 119a, Ü 46b); neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla servi ile goncayı, boy ile dudağı karşılaştıran bir hüsn-i talil örneğidir. Boyun salınışı karşısında servi utanmıştır; gonca da dudağın gülüşü karşısında mahcup olur. Kubbealtı Lugatı "münfail" kelimesini etkilenen ve alınmış, gücenmiş, içerlemiş diye açıklar; gonca hem utanmış hem gücenmiş olarak düşünülebilir. Goncanın henüz açılmamış olması, onun bu yüzden gülemediği şeklinde yorumlanabilir; bu yorum bizimdir.

İkinci beyitte "la‘l" kelimesi iki anlamıyla kullanılır: kırmızı şarap ve sevgilinin kırmızı dudağı. Kubbealtı Lugatı "sîrâb" kelimesini suya doymuş, suya kanmış diye açıklar. Ağız la'l ile kanarmış; şairin gönlünde de her zaman la'l vardır, ama o yine de en susuz gönüllüdür. "Dil" kelimesi Farsçada gönül, Türkçede ise ağızdaki organ anlamına gelir; ağız ile dil arasındaki bu yakınlık beytin kelime oyununu güçlendirir. Bu ilişki bizim tespitimizdir. Üçüncü beyitte Kubbealtı Lugatı'nın eski Türkçede dinlemek, sayıp itaat etmek diye açıkladığı "eslemek" fiili geçer; sözlük bu fiile Fâtih Sultan Mehmed'den "Sevdin ol dilberi söz eslemedin vây gönül" mısraını örnek verir. Münîrî'nin beyti de gönle verilen ve dinlenmeyen bir öğüdü konu edinir.

Dördüncü beyitte servi ile gözyaşı bir araya gelir. Servi boyun gölgesinde akan yaş, ılıman bir hava bulmuş ve uzun ömürlü olmuştur. Kubbealtı Lugatı "hevâ" kelimesini istek, arzu ve aşk diye açıklar; "mûtedil" kelimesini ise orta hâlde, ölçülü diye verir. "Hevā-yı mu‘tedil" terkibi hem ılıman hava hem de ölçülü bir arzu anlamıyla okunabilir; bu iki anlamlı okuma bizimdir.

Mahlas beyti divan şiirinin mum ve pervane mazmununa dayanır. Kubbealtı Lugatı "pervâne"yi geceleri ışık etrafında dönerek uçan küçük kelebek diye açıklar. Şairin mahlası "Münîr" ise Kubbealtı Lugatı'na göre aydınlatan, ışık veren demektir; ışık veren adı taşıyan şairin ışığa koşan pervane olması, beyitte bir tezat oluşturur. Bu tespit bizimdir. Sevgili "şem‘-i Çigil"dir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Dîvânü Lugāti't-Türk" maddesine göre Kâşgarlı Mahmud'un eserinde Çigil ağzına ait otuz dokuz kelime kaydedilmiştir; Çigil bir Türk boyunun adıdır. Sevgilinin bir Türk boyunun adıyla anılması bizce onun Türk güzeli olarak düşünülmesiyle ilgilidir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "münfail", "sîrâb", "eslemek", "hevâ", "mûtedil", "pervâne" ve "münir" maddeleri. https://lugatim.com/s/eslemek

Çevrimiçi kaynaklar