Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḫādim-i mey-ḫāneye ben çāker olaldan ġulām
Ṭut ki şāh-ı ‘ālemem k’oldum cihān içre be-nām
Eşküme gitme ciger biryānı var didüm göñül
Ṭurmayup gitdi didi kim ḳaydluya ṣoḥbet ḥarām
Ṣunma el nev-bāve-i bāġ-ı muzaḫraf-şekle kim
Anı bilürsin ki boġaz ṭutar olsa mīve ḫām
‘Işḳ-ı dil-ber diyü başuña belā alduñ ṣatun
Saña sözin ṭoġrusın ben didüm ey dil ve’s-selām
Añduġumca vaṣl-ı yāri merdüm-i çeşmüm Münīr
Yüz dereden ṣu getürür ben ḳılınca bir kelām

Günümüz Türkçesiyle

1. Meyhanenin hizmetkârına kul köle olalı beri, tut ki dünyanın padişahıyım; çünkü dünyada nam saldım.

2. Gönle "Gözyaşlarıma gitme, orada ciğer kebabı var" dedim; durmadı, gitti ve "Bağlı olana sohbet haramdır" dedi (beyit tam açık değildir).

3. Yaldızlı görünüşlü bahçenin turfanda meyvesine el uzatma; bilirsin ki meyve ham olursa boğaz tıkar.

4. "Sevgilinin aşkı" diyerek başına bela satın aldın; ey gönül, sana sözün doğrusunu söyledim, vesselam.

5. Münîr, sevgiliye kavuşmayı andıkça, ben bir söz söyleyinceye kadar gözümün bebeği yüz dereden su getirir (hem yüz dereden yaş akıtır hem de türlü bahaneler sıralar).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz üçüncüsüdür (tg 203). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-ām" sesine dayanır: ġulām, be-nām, ḥarām, ḫām, selām ve kelām. Gazel VT (145b) ve VY (121a) nüshalarında vardır, Ü'de yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Neşir iki nüsha farkı kaydeder. İkinci beyitteki "ḳaydluya" VT'de "ḳayd ile" diye yazılmıştır; bu okuyuşta söz "kayıtla, bağla sohbet haramdır" anlamına gelir. Beşinci beyitteki "ben" kelimesi de VT'de "bir"dir. Gazel neşirdeki 200. gazelle aynı vezni ve "ḥarām", "selām", "kelām" kafiyelerini paylaşır; "ḳaydluya ṣoḥbet ḥarām" sözü iki gazelde de mısra sonunda yer alır (bizim tespitimizdir).

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel rindane bir havayla açılır. Âşık meyhane hizmetkârına kul olduğu için kendini dünya padişahı sayar; "ġulām" ile "şāh" arasında bir tezat vardır. Benzer bir söyleyiş divandaki başka gazellerde de görülür: 131. gazelin matlaında "Çāker-i pīr-i muġān u ḫādim-i mey-ḫāneyüz", 153. gazelin üçüncü beytinde de "Çāker-i pīr-i muġānam ḫādimi mey-ḫānenüñ" mısraı yer alır. İkinci beyitte âşık gönlünü gözyaşlarının meclisinden alıkoymak ister; o mecliste "ciger biryānı" (ciğer kebabı) vardır, yani gözyaşları yanmış ciğerin kanıyla doludur. Gönül ise "Ḳaydluya ṣoḥbet ḥarām" diyerek gider. Kubbealtı Lugatı "kayd" kelimesini Arapça "bağlamak" anlamından getirir; gönül sevgiliye bağlı olduğu için başka sohbete katılamaz. Beyitte irsal-i mesel sanatı vardır.

Üçüncü beyit öğüt niteliğindedir. Kubbealtı Lugatı "muzahraf" kelimesini sahte süs, boya, yalancı yaldız ile süslenmiş olan diye açıklar; Türk Dil Kurumu sözlüğü "turfanda" kelimesini mevsimin başında ilk yetişen meyve ve sebze diye tanımlar. Gösterişli bahçenin ilk meyvesi dışarıdan çekicidir, ama hamdır ve yiyeni boğar. Beyit bu yönüyle dünyanın aldatıcı süsüne karşı bir uyarı olarak okunabilir (bizim tespitimizdir). Kubbealtı Lugatı "ham" kelimesini meyve için yenecek kadar olgunlaşmamış diye açıklar. Dördüncü beyitte "başına belā almaḳ" söyleyişi ve "ve's-selām" ile kapanan kesin bir hüküm vardır; bu beyit de günlük konuşma diline yakın bir öğüttür.

Mahlas beyti bir deyime dayanır. Türk Dil Kurumu sözlüğü "bin dereden su getirmek" deyimini birini ikna etmek için birçok sebep ileri sürmek, dil dökmek diye açıklar. Münîrî'nin "yüz dereden ṣu getürür" söyleyişi bu deyimin bir biçimi olarak okunabilir (bizim tespitimizdir). Âşık vuslatı andıkça, daha bir söz söylemeden göz bebeği yüz dereden su getirir: gerçek anlamda yüz dere gibi gözyaşı akıtır, mecaz anlamda da türlü sözler ve bahaneler sıralar. Gözün sudan söz etmesi deyimi kendi gerçek anlamıyla birleştirir. "Merdüm-i çeşm", "dere" ve "ṣu" arasında bir tenasüp vardır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

  • Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "turfanda" ve "bin dereden su getirmek" maddeleri. https://sozluk.gov.tr/

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar