Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Yūsuf-ı Mıṣr-ı cemāl olmaġın ey meh-rū Sinān
Ḫᵛān-ı ḥüsnüñden ġıdā-yı rūḥ alur ḫalḳ-ı cihān
Böyle bu çāh-ı zeneḫ kim göñlüm olmışdur esīr
Gūyiyā dil Yūsufına çāh-ı Ken‘āndur hemān
Derd-i Ya‘ḳūb ile ben de ‘ālemüñ meşhūrıyam
Ḥüsn-i Yūsuf birle olduñsa cihānda sen ‘ıyān
Ḳıṣṣa-i Yūsufdur aḥsen ḳıṣṣa diyü dem-be-dem
Ṭurmaz oḳur dāstān-ı ‘ışḳuñı göñlüm revān
Ḳıldı Ken‘ānīleri rüsvā Münīr āvāz-ı ṭās
Çarḫ ucından ṭuyulursa ṭañ mıdur mihr-i Sinān

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ay yüzlü Sinan, güzellik Mısır'ının Yusuf'u olduğun için cihan halkı senin güzellik sofrandan ruh gıdası alır.

2. Gönlümün tutsak olduğu bu çene çukuru, sanki gönül Yusuf'u için Ken'an kuyusudur.

3. Sen dünyada Yusuf'un güzelliğiyle görünür olduysan, ben de Yakup'un derdiyle âlemin meşhuruyum.

4. Gönlüm, "Yusuf'un kıssası kıssaların en güzelidir" diyerek aşkının destanını her an durmadan, akıcı bir biçimde okur.

5. Münîr, tasın sesi Ken'anlıları rüsva etti; Sinan'ın sevgisi (güneşi) göğün ucundan duyulursa şaşılır mı?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz dokuzuncusudur (tg 209). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-ān" sesine dayanır: Sinān, cihān, hemān, ‘ıyān, revān ve yine Sinān. "Sinān" adı matlada ve makta beytinde iki kez kafiye olur. Gazel iki divan nüshasında (VT 147a, VY 123b) ve Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 426a) bulunur; Ü nüshasında yoktur. İkinci beyitte Ersoy mecmuadaki "çāh-ı Ken‘ān" okuyuşunu metne almış, iki divan nüshasındaki "çāh-ı Yūsuf" okuyuşunu aparatta göstermiştir. Matladaki "ey" de PB'de "ol" biçimindedir.

Gazel, Sinan adlı bir sevgiliye hitap eder. Bu kişinin kim olduğu ve gazelin ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri Hz. Yusuf kıssasına dayanır; bu yönüyle bir telmih zinciridir. Matlada Sinan, güzellik ülkesi Mısır'ın Yusuf'udur; insanlar onun güzellik sofrasından ruh gıdası alır. İkinci beyitte sevgilinin çene çukuru, Yusuf'un kardeşleri tarafından atıldığı kuyuya benzetilir. Kubbealtı Lugatı "zenah" kelimesini çene diye açıklar, "çâh-ı zenahdan" terkibini çene çukuru diye verir ve Kadı Burhâneddin'in "Zelîhâ'dır tapum Yūsuf cânımdır / Zenahdânın çehi zindâna benzer" beytini örnek gösterir; Münîrî'nin benzetmesi aynı geleneğe bağlanır. Üçüncü beyitte roller paylaşılır: sevgili Yusuf'un güzelliğiyle, âşık oğlunu kaybeden Yakup'un derdiyle meşhurdur.

Dördüncü beyit Kur'an'a bir göndermedir. Yûsuf suresinin 3. ayeti, Diyanet mealine göre, "Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz" der; beyitteki "aḥsen ḳıṣṣa" sözü bu ifadeyi hatırlatır. Gönül, aşkın destanını en güzel kıssa sayarak durmadan okur; "revān" kelimesi burada hem "akıcı" hem "hemen, durmadan" diye anlaşılabilir.

Mahlas beyti kıssanın bir başka sahnesine gider. Yûsuf suresinin 70. ayetinde, Diyanet mealine göre, Yusuf yükleri hazırlatırken su kabını kardeşinin yüküne koydurur, sonra bir çağırıcı "Ey kervancılar! Siz hırsızsınız" diye seslenir; Süleyman Ateş'in mealinde bu kap "su tası" diye geçer. Münîrî'nin "āvāz-ı ṭās" (tasın sesi) dediği şey bu çağrıdır ve Ken'an'dan gelen kardeşleri herkesin önünde rüsva etmiştir (bizim tespitimizdir). İkinci mısrada şair, Sinan'a duyulan sevginin göğün ucundan duyulmasını bununla karşılaştırır. Kubbealtı Lugatı "tas" maddesinde "tâs-ı felek" terkibini gökyüzü diye açıklar; tas ile "çarḫ" (gök) arasında bu yüzden bir tenasüp vardır. Aynı sözlük "mihr" kelimesine güneş ve sevgi anlamlarını verir; "mihr-i Sinān" hem Sinan'ın güneşi hem Sinan'ın sevgisidir. Kubbealtı Lugatı ayrıca "sinan" kelimesini mızrak, ok gibi silahların sivri ucu diye açıklar; "çarḫ ucı" ile "sinan" arasındaki "uç" anlamı, adın bir tevriye ile kullanıldığını düşündürür (bizim tespitimizdir).

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

  • Kur'an-ı Kerim, Yûsuf suresi 12/3, Diyanet İşleri Kur'an-ı Kerim Türkçe Meali (Açık Kuran). https://acikkuran.com/12/3
  • Kur'an-ı Kerim, Yûsuf suresi 12/70, Diyanet İşleri Kur'an-ı Kerim Türkçe Meali ve Süleyman Ateş, Kur'an-ı Kerim ve Yüce Meali (Açık Kuran). https://acikkuran.com/12/70

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "zenah – zenahdan", "tas", "mihr" ve "sinan" maddeleri. https://lugatim.com/s/sinan

Çevrimiçi kaynaklar