Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Ey her yaña ḫayāli gözümden revān olan
Girdāb seyr ider mi kimesne bu vech ilen
Dil çekmezem ġamuñ daḫı dirse inanmazam
Lā-büd virenden uṣlu gerekdür sözi alan
Vardur maḳāmı her birinüñ ṣadr-ı sīnede
Ḫoş geldi zaḫm-ı tīrse de yārdan gelen
Bī-ḫod gözüm yaşıyıla dün gice düşicek
Kim idi bilmedüm gözümüñ yaşını silen
Derd-i dile mu‘ālece itmek diler iseñ
Var ey ṭabīb baña yeter baġrumı delen
Āḫir gözüm yaşı evüñi yıḳar ey göñül
Gerçi bu söz gelür saña şimdi yalan yalan
Görüp ḫaṭ-ı siyāhuñı ḫaddüñde dir Münīr
Āḫir gelür imiş başa elbette yazılan

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey hayali gözümden her yana akıp giden; kimse girdabı bu şekilde seyreder mi?

2. Gönül artık senin gamını çekmiyorum dese de inanmam; sözü alanın, verenden mutlaka daha akıllı olması gerekir.

3. Göğsün baş köşesinde (sadr) her birinin bir makamı vardır; sevgiliden gelen, ok yarası da olsa hoş geldi.

4. Dün gece gözyaşımla kendimden geçip düşünce, gözümün yaşını silenin kim olduğunu bilemedim.

5. Ey tabip, gönül derdini tedavi etmek istersen git; bağrımı delen bana yeter.

6. Ey gönül, sonunda gözyaşım evini yıkar; bu söz şimdi sana yalan yalan gelse de.

7. Münîr, yanağında yeni beliren siyah tüyleri (hattı) görüp der ki: Yazılan sonunda elbette başa gelirmiş.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz on üçüncüsüdür (tg 213). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; mısra sonları "-n" sesinde buluşur: olan, ilen, alan, gelen, silen, delen, yalan ve yazılan. Gazel üç divan nüshasında da (VT 148a, VY 124b, Ü 48b) bulunur. Tek nüsha farkı dördüncü beyittedir: Ü'de "bilmedüm gözümüñ yaşını" yerine kelimeler "gözümüñ yaşını bilmedüm" sırasıyla yazılmıştır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin birkaç beytinde gözyaşı ana imgedir. Matlada sevgilinin hayali, âşığın gözünden akan yaşla her yana sürüklenir. Kubbealtı Lugatı "girdap" kelimesini suyun kendi etrafında burgu gibi dönmesi ve döndüğü yer diye açıklar, mecaz olarak da içinden çıkılmaz tehlikeli durum anlamını verir. Gözyaşıyla dolu göz bir girdaptır; şair, hayalin bu girdapta gezintiye çıkmasını tuhaf bulur. "Revān" kelimesi hem akan suyu hem yürüyüp gideni anlatır. Dördüncü beyitte âşık gözyaşı içinde kendinden geçer ve yaşını kimin sildiğini bilmez; altıncı beyitte aynı gözyaşı gönlün evini yıkacak bir sele dönüşür. Gönül bunu şimdi "yalan yalan" sanır, ama sonunda göreceğini şair önceden söyler.

İkinci beyitte genel bir hüküm vardır: sözü dinleyen, söyleyenden daha akıllı olmalıdır, yoksa her söze inanır. Kubbealtı Lugatı "uslu" kelimesine Eski Türkçede akıllı anlamını da verir. Ersoy, Münîrî'nin atasözü ve deyimleri çokça kullandığını belirtir; beyitteki söyleyiş bir atasözü havası taşır. Üçüncü beyitte "ṣadr" kelimesi hem göğüs hem baş köşe, yüksek oturma yeri anlamında okunabilir; göğse saplanan oklar, baş köşede ağırlanan misafirler gibidir ve sevgiliden geldikleri için "hoş geldi" diye karşılanır (bizim tespitimizdir). Beşinci beyitte tabibe yol verilir; âşığın dermanı, bağrını delen sevgilinin kendisidir.

Mahlas beyti gazelin en ustalıklı yeridir. Kubbealtı Lugatı "hat" kelimesine çizgi ve yazı anlamlarının yanında, eski dilde gençlerde yeni beliren sakal ve bıyık anlamını da verir. Şair yanağa çıkan siyah hattı görünce "yazılan sonunda başa gelir" der: hat bir yazıdır, yazılan da kaderdir. Kubbealtı Lugatı "alın yazısı"nı insanın başına gelmesi ezelde kararlaştırılmış olan şeyler diye açıklar; aynı sözlük "deli" maddesinde akıncı ve deli askerlerinin düsturunun "yazılan gelir başa" olduğunu kaydeder. Münîrî bu yaygın sözü yanaktaki hatla birleştirerek tevriyeli bir kapanış kurar. Kubbealtı Lugatı aynı maddede Leskofçalı Gālib'in "Hatt-ı nev-hîz gelmiş rûy-i âle inceden ince / Hurşîd yüz tutmuş zevâle inceden ince" beytini örnek verir; orada da hattın belirmesi güzelliğin güneş gibi batışa yönelmesi olarak görülür. Münîrî'nin "āḫir" (sonunda) kelimesi de bu sonu sezdirir (bizim tespitimizdir).

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar