Özgün Metin

Vezin: müfte‘ilün fā‘ilün müfte‘ilün fā‘ilün

Burḳa‘ını götürüp göstericek yüz Ḥasen
Ey dil-i ġam-dīde bes eẕhebe ‘annā’l-ḥazen
Geldi ḫayālüñ göze mülk-i dili terk idüp
Key ṣaḳın idindi ol baḥr kenārın vaṭan
Ḳanlu yaşın kūh-ken ḳanda ki dökdiyise
Daḫı biter ġālibā lāle-i ḫūnīn-kefen
Pīrehen-i yāra dil nicesi reşk itmesün
Rişte-i cān oldı hep aña irüp pīrehen
Şöyle kim itdi zebūn hicr ile fürḳat beni
Şimdi geñez bilimez bendeñi cānā gören
Şol çemenüñ gül-şeni bülbülidür kim Münīr
Andan alur reng ü bū küll-i gül ü yāsemen

Günümüz Türkçesiyle

1. Hasen peçesini kaldırıp yüzünü gösterince, ey gamlı gönül, artık yeter: "(Allah) bizden hüznü giderdi."

2. Hayalin gönül ülkesini bırakıp göze geldi; o, (gözyaşı) denizinin kıyısını pek dikkatle kendine yurt edindi. (Beyit "sakın, o deniz kıyısını yurt edindi" diye de okunabilir.)

3. Dağ delen (Ferhad) kanlı yaşını nereye döktüyse, anlaşılan orada hâlâ kanlı kefenli lale biter.

4. Gönül sevgilinin gömleğini nasıl kıskanmasın; gömlek ona erişip baştan sona can ipliği oldu.

5. Ayrılık ve hasret beni öyle zayıf düşürdü ki, ey sevgili, şimdi kulunu gören onu güçlükle tanır.

6. Münîr, bütün güllerin ve yaseminlerin renk ve kokuyu kendisinden aldığı o çimenin gül bahçesinin bülbülüdür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz otuz birincisidir (tg 231). Vezin "müfte‘ilün fā‘ilün müfte‘ilün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif yoktur; kafiye "-en" sesine dayanır: Ḥasen, ḥazen, vaṭan, kefen, pīrehen, gören ve yāsemen. Gazel yalnız VT nüshasında (152b) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Ersoy matladaki "Ḥasen" kelimesini büyük harfle, özel ad olarak basar. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlanın ikinci mısraı Kur'an'dan bir iktibastır. Fâtır suresinin 34. ayetinde cennete girenlerin sözü, Diyanet mealine göre, "Hamd, bizden hüznü gideren Allah'a mahsustur" diye geçer; Münîrî'nin "eẕhebe ‘anna'l-ḥazen" ibaresi bu ayetteki "ezhebe annel hazen" sözünün aynısıdır. Sevgili peçesini kaldırıp yüzünü gösterince gamlı gönlün hüznü gider; ayette cennet ehlinin söylediği şükür sözünü burada sevgilinin yüzünü gören âşık söyler. Ersoy'un "Ḥasen"i özel ad olarak basmasına göre sevgili beyitte Hasen (Hasan) adıyla anılmaktadır. "Ḥasen" ile "ḥazen" arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas vardır. Kelime aynı zamanda "güzel" anlamına geldiği için mısra "güzel yüz gösterince" diye de anlaşılabilir (bizim tespitimizdir). İkinci beyitte hayal gönül ülkesinden göze göç eder ve gözyaşı denizinin kıyısına yerleşir. Beyitteki "key" kelimesi Kubbealtı Lugatı'nda yalnız Farsça "ne vakit" anlamıyla kayıtlıdır; bu anlam beyte oturmadığından kelimeyi "pek, iyice" diye anladık (bizim tespitimizdir). "Ṣaḳın" sözü de "sakınarak" ya da "sakın" diye okunabilir.

Üçüncü beyit Ferhad'a gönderme yapar. Kubbealtı Lugatı "kûh-ken" (dağ delen) sıfatının Ferhad için kullanıldığını kaydeder. Ferhad'ın kanlı gözyaşlarının döküldüğü yerde hâlâ lale bitmesi, lalenin kırmızısını bir sebebe bağlayan bir hüsn-i talildir. Lalenin "ḫūnīn-kefen" (kanlı kefenli) diye anılması, Münîrî'nin tg 224'ünün mahlas beytinde de geçer. Kubbealtı Lugatı "hûnin" kelimesini kanlı diye açıklar. Dördüncü beyitte gömlek, sevgilinin bedenine değdiği için kıskanılan bir nesnedir. Kubbealtı Lugatı "rişte" kelimesini iplik diye açıklar ve Leskofçalı Gālib'den "Nûrdur sîmin teni kim rişte-i pîrâheni / Fark olunmaz târ u pûd şu‘le-i mehtâbdan" beytini örnek verir; orada da gömleğin iplikleri sevgilinin nurlu bedeniyle birlikte anılır. "Pīrehen" kelimesi beytin hem başında hem sonunda geçer. Beşinci beyitte ayrılık âşığı tanınmayacak kadar zayıflatmıştır. Mısradaki "geñez" kelimesini Kubbealtı Lugatı'nda bulamadık; "güçlükle" anlamını bağlamdan verdik (bizim tespitimizdir). Mahlas beytinde şair kendini, bütün güllere ve yaseminlere renk ve koku veren bir gül bahçesinin bülbülü sayar. Bülbül, gül, yasemin ve çimen arasında bir tenasüp vardır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "key", "kûh" (kûh-ken), "hûnin", "rişte" ve "pîrâhen – pîrehen" maddeleri. https://lugatim.com/s/rişte

Çevrimiçi kaynaklar