Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gözüm içinde görinen ṣanma merdümdür siyāh
Revzen-i dildür siyāh itmişdür anı dūd-ı āh
Dāne-i ḫālüñe meyl itdügümi ma‘ẕūr ṭut
Evvelā Ādemden oldı ḫod bilürsin bu günāh
Yaşlarum yir yüzin ister dūd-ı āhum gökleri
Küllinüñ maḳṣūdı sensin muḫtelifse n’ola rāh
La‘lüñ içdügüni bildük ḳanumı diyyet buyur
‘İlm-i ḳāḍī olsa bir işde ḫod istenmez güvāh
Ṣıḥḥat iste Ḥaḳdan ancaḳ derd-i ‘ışḳ ile Münīr
Eksük olmaz ḫod bilürsin saġ olan başda külāh

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözümün içinde görünen (karaltıyı) kara göz bebeği sanma; o gönlün penceresidir, onu ahın dumanı karartmıştır.

2. Benine (benindeki taneye) meylettiğim için beni mazur gör; bilirsin, bu günah ilk önce Âdem'den çıktı.

3. Gözyaşlarım yeryüzünü, ahımın dumanı gökleri arar; hepsinin maksadı sensin, yolları farklıysa buna şaşılmaz.

4. Lal dudağının kanımı içtiğini anladık, diyetini ödemeyi buyur; bir işte kadının kendi bilgisi varsa zaten şahit istenmez.

5. Münîr, Hak'tan ancak aşk derdiyle birlikte sağlık iste; bilirsin, sağ olan başta külah eksik olmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz kırk ikincisidir (tg 242). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazelin redifi yoktur; kafiye "-āh" sesine dayanır: siyāh, āh, günāh, rāh, güvāh ve külāh. Gazel Vatikan ve Viyana nüshalarının (VT 155a, VY 130b) yanında Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 514b) da bulunur; neşirde nüsha farkı gösterilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada göz bebeğinin karası yeni bir gerekçeyle açıklanır. Kubbealtı Lugatı "merdüm" kelimesini hem adam, insan hem de göz, dide gibi kelimelerle birlikte göz bebeği diye açıklar; "revzen" ise penceredir. Şair göz bebeğini gönlün penceresi olarak görür ve onun karalığını ahın dumanına bağlar. Bu bir hüsn-i talil örneğidir. "Siyāh" ile "āh" kafiyeleri arasında ses benzerliği de vardır.

İkinci beyitte "dāne-i ḫāl" terkibi kullanılır. Kubbealtı "dâne" maddesinde bu terkibi vücuttaki ben diye açıklar; "dâne" ise tohum, tanedir. Aşığın bene meyli Âdem'in işlediği ilk günaha benzetilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Âdem" maddesi yasak meyvenin ne olduğu konusunda farklı rivayetleri sayarken Yahudi geleneğinde bunun incir ya da buğday başağı olarak da nakledildiğini yazar. "Dāne" kelimesinin taneyi düşündürmesi beyti bu rivayete bağlar (bizim tespitimizdir). "Merdüm" (insan) ile "Ādem" kelimelerinin art arda iki beyitte yer alması da bir tenasüp sayılabilir (bizim tespitimizdir).

Üçüncü beyitte gözyaşı ile ahın dumanı zıt yönlere gider: biri yere, öteki göğe. Yer ile gök arasındaki bu tezat, ikinci mısrada bütün yolların aynı maksada, sevgiliye çıktığı düşüncesiyle bağlanır.

Dördüncü beyit bir mahkeme sahnesi gibi kurulmuştur. Lal dudak kırmızı rengi yüzünden aşığın kanını içmiş sayılır; aşık bunun diyetini ister ve şahit getirmeye gerek olmadığını söyler, çünkü kadı olayı kendisi bilmektedir. "Ḳan", "diyyet", "ḳāḍī" ve "güvāh" kelimeleri hukuk alanından bir tenasüp oluşturur. Ersoy'un girişinde belirtildiğine göre bir nazire mecmuasında şair "Münîrî-i Kâdî" diye anılır; bu terimlerin bir kadının kalemine yakışması dikkat çekicidir (bizim tespitimizdir).

Mahlas beytinde aşk derdi ile sağlık bir arada istenir; bu bir tezattır. İkinci mısra atasözü havasında bir genel hükümdür: baş sağ oldukça külah bulunur. Kubbealtı "külâh" kelimesini her tabakadan halkın giydiği, genellikle tepesi sivri baş giyeceği diye açıklar. "Ṣıḥḥat" ile "saġ" kelimeleri arasında bir anlam yakınlığı vardır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "merdüm", "revzen", "dâne" ve "külâh" maddeleri. https://lugatim.com/s/dâne

Çevrimiçi kaynaklar