Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Yār iti öñinde öl direm raḳīb uymaz söze
Kimse ey dil devlet ola mıbilür devletsüze
Levḥ-i çihremde gözümüñ yaşların kirpüklerüm
Her dem iderler ḥisāb ammā ṣaġış yoḳ yılduza
Yüz çevürme ġamzesi tīġinden ey dil zīnhār
Ḫod bilürsin k’utanılur baḳılıcaḳ yüz yüze
Ġarḳ-ı ḫūn olmış ṭuran kirpüklerümüñ her biri
Āteş-i dilden ḳızarmış mīldür ṭut kim göze
Ḳara zülfi pertev-i ḫaddiyle kim vardur Münīr
Gicedür meh-tāb ile ṣankim dönüpdür gündüze

Günümüz Türkçesiyle

1. Rakibe "sevgilinin köpeğinin önünde öl" derim, sözü dinlemez; ey gönül, talihsize kimse talih olabilir mi (bahtı kara olana kimse baht veremez).

2. Yüzümün levhası üzerinde kirpiklerim gözümün yaşlarını her an hesaplar, ama yıldızların sayısı yoktur (gece uyumadan yıldız sayar gibi yaşlarımı sayarlar, yine de bitiremezler).

3. Ey gönül, sakın onun gamzesinin kılıcından yüz çevirme; sen de bilirsin ki yüz yüze bakılınca utanılır. Beyit iki türlü okunabilir: yüz çevirirsen sonra karşılaştığınızda utanırsın; ya da yüz yüze gelmekten utanıp kaçma.

4. Kanlara batmış duran kirpiklerimin her biri, gönül ateşinde kızarmış, göze çekilen bir mil sanki.

5. Münîr, onun yanağının ışığıyla birlikte olan kara zülfü, sanki ay ışığıyla gündüze dönmüş bir gecedir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz kırk yedincisidir (tg 247). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un girişteki redif listesinde bu gazelin numarası geçmez; kafiye, yönelme ekiyle birlikte "-öze, -üze, -uza" seslerine dayanır: söze, devletsüze, yılduza, yüz yüze, göze ve gündüze. Gazel iki divan nüshasında (VT 156b, VY 131a) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin dili sade ve Türkçedir; birkaç beyit konuşma diline yakın bir öğüt havası taşır. Matlada âşık, rakibe sevgilinin köpeğinin önünde ölmesini söyler. Sevgilinin köpeğinin önünde ölmek, sevgiliye en aşağı yerden bile bağlı olmak demektir; rakibin buna yanaşmaması, beytin ikinci mısraına göre onun bahtsızlığıdır (bizim okumamızdır). İkinci mısradaki "devlet" ile "devletsüz" arasında bir iştikak oyunu vardır ve mısra, bahtı olmayana kimsenin baht veremeyeceğini söyleyen bir atasözü gibi kurulmuştur (bizim tespitimizdir).

İkinci beyit yine yüzü bir yazı levhası olarak düşünür; kirpikler burada kalemden çok hesap tutan bir kâtiptir. Kubbealtı Lugatı "yıldız saymak" deyimini "gece uyku uyumamak" diye açıklar ve Hisâlî'nin "Tâ subh olunca her şeb yıldız sayar semâda" mısraını örnek verir. Münîrî'nin beytinde gözyaşları yıldızlara benzetilir; âşık gece boyunca uyumadan bu yaşları sayar, ama yıldızlar gibi sayısı yoktur. Üçüncü beyitte "zīnhār" sakın anlamında bir uyarıdır (Kubbealtı Lugatı). Gamzenin kılıcı ile "yüz çevirmek", "yüz yüze bakmak" deyimleri arasında bir tenasüp kurulmuştur; "yüz" kelimesinin iki kez kullanılması beytin anlamını iki yöne açar.

Dördüncü beyitteki benzetme gazelin en sert imgesidir. Kubbealtı Lugatı "mil" kelimesini göze sürme çekmek için kullanılan ince uzun âlet diye açıklar ve Fuzûlî'nin "Âteşin bir mildir kim çeşmime gayret çeker" mısraını örnek verir; aynı sözlük "mil çekmek" deyimini, cezalandırmak için birinin gözlerini kızgın bir mille kör etmek diye kaydeder. Kanlı kirpikler, gönül ateşinde kızarmış miller gibidir; sürme çekme ile göze mil çekme anlamları beyitte birlikte düşünülebilir (bizim tespitimizdir). Mahlas beytinde kara zülüf ile parlak yanak gece ile ay ışığına benzetilir; gece ile gündüz arasındaki tezat, karanlığın aydınlığa dönüşmesiyle çözülür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar