Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Sāḳīyā ġāyetde müştāḳam ṣafā-yı cāmuña
Başuñ içün bir ḳadeḥ ṣunsañ n’ola bed-nāmuña
Vā‘iẓüñ bārid sözi yaḫ-dān idüpdür mescidi
Lerzeler düşse ‘aceb mi zāhidā endāmuña
Küfr-i zülf-i yāra çün kim mübtelā itdüñ beni
Her ne ṣıġarsa anı işle göñül İslāmuña
Yetişe bir cür‘ası diyü vücūdum ḫākine
Teşneyem cān u göñülden bāde-i gül-fāmuña
Şehr-i dil seyr ü sülūki ḳaṣdın itmişdür Münīr
Meylümüz yoġ ey felek iñende Mıṣr u Şāmuña

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey saki, kadehinin sağladığı neşeye son derece hasretim; başın için (ne olur), adı kötüye çıkmış bu âşığına bir kadeh sunsan ne olur.

2. Vaizin soğuk (hem soğuk hem tatsız) sözü mescidi buzhaneye çevirmiş; ey zahit, vücuduna titremeler düşse şaşılır mı.

3. Mademki beni sevgilinin zülfünün küfrüne (kara zülfüne) tutsak ettin, ey gönül, artık senin Müslümanlığına ne sığıyorsa onu yap.

4. Bir yudumu (kadehin dibinde kalan son damlası) varlığımın toprağına ulaşsın diye senin gül renkli şarabına canla gönülle susamışım.

5. Münîr gönül şehrinde seyr ü sülûk (manevi yolculuk) etmeye niyet etmiştir; ey felek, senin Mısır'ına ve Şam'ına bizim hiç meylimiz yoktur. ("İñende" kelimesinin bu mısradaki anlamı bizce kesin değildir; aktarımda karşılık verilmedi.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz kırk sekizincisidir (tg 248). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi bu gazelin redifini "-uña" olarak verir; kafiye "-ām" sesine dayanır: cām, bed-nām, endām, İslām, gül-fām ve Şām. Gazel iki divan nüshasında (VT 156b, VY 131a) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel rindlik ile zahidlik arasındaki bilinen karşıtlık üzerine kuruludur. Matlada âşık kendini "bed-nām", yani adı kötüye çıkmış biri olarak anar ve sakiden bir kadeh ister. İkinci beyit gazelin en esprili yeridir. Kubbealtı Lugatı "bârid" kelimesini hem soğuk hem de mecazen sevimsiz, insanda soğuk bir etki bırakan diye açıklar; "yah" kelimesini buz, "lerze" kelimesini de titreme diye verir. Vaizin "bārid" sözü bu iki anlamla birlikte okunur: söz o kadar soğuktur ki mescit buzhaneye dönmüştür ve zahidin titremesi buna bağlanır. Zahidin titremesi, onun korkudan doğan dindarlığına da bir taş olabilir; bu ikinci yorum bizim tespitimizdir.

Üçüncü beyitte "küfr" ile "İslām" arasında bir tezat vardır. Kubbealtı Lugatı "küfür" maddesinde, Arapçada gece karanlığı anlamı da taşıyan bu kelimenin divan edebiyatında sevgilinin saçının siyahlığını anlatmak için "zülf" ile birlikte kullanıldığını kaydeder ve Fuzûlî'nin "Küfr-i zülfün salalı rahneler îmânımıza" mısraını örnek verir. Âşık, gönlüne sitemle "beni zülfün küfrüne tutsak ettin, artık Müslümanlığın neye el veriyorsa onu yap" der. Dördüncü beyitte Kubbealtı Lugatı'nın "cür‘a" kelimesine verdiği "içki kabının dibinde kalan son yudum" anlamı önemlidir: âşık, sakinin kadehinden toprağa dökülecek bir damlanın bile kendi varlığının toprağına ulaşmasını ister. "Vücūdum ḫāki" söyleyişi, insanın topraktan olduğu düşüncesine de bağlanabilir (bizim tespitimizdir).

Mahlas beyti gazeli tasavvufi bir yöne çevirir. Kubbealtı Lugatı "seyr ü sülûk" terkibini, bir tarikatta mürşidin rehberliğinde sâlikin Hakk'a ulaşmak için yaptığı manevi yolculuk diye açıklar. "Seyr" kelimesinin yolculuk anlamı, felekin sunduğu Mısır ve Şam gibi uzak şehirlerle bir tenasüp kurar: Münîr'in yolculuğu dışarıya değil, gönül şehrinedir. Mısradaki "iñende" kelimesi Münîrî'nin başka şiirlerinde de geçer, ancak buradaki anlamı bizce kesin olarak belirlenemedi.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar