Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Gerçi yetişdi ciger-kūşe yaşum ‘izzet ile
Şimdi sāyıllıġ ile ‘ömri geçer ẕillet ile
Beñzerem didügi-çün çeşme-i cān leblerüñe
Āb-ı zemzem yire geçdi utanup ḫaclet ile
Reşk-i ‘uşşāḳ ile cān virdise zāhid n’ola kim
Ḫıralıḳla dirilen lā-büd ölür miḥnet ile
Himmet it yüzümi sürem işigine göñül
Ḫod bilürsin k’irilür ‘arşa yüce himmet ile
Şeş cihetden ki yanarsın ṭutuşup şöyle Münīr
Yidi iḳlīmi ṭutarsın gibi bu şöhret ile

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözyaşım, ciğer köşesi (ciğerimin parçası gibi sevgili bir evlat) olarak izzetle yetişti, ama şimdi ömrü dilencilik (aynı zamanda akıp gitmek) ile, zillet içinde geçiyor.

2. Senin can çeşmesi olan dudaklarına benzediğini iddia ettiği için zemzem suyu utancından, mahcubiyetle yerin dibine geçti.

3. Zahit âşıkları kıskanmaktan can verdiyse ne olur; sersemlik (ya da inatçılık) ile yaşayan, elbette mihnet içinde ölür.

4. Ey gönül, himmet et de yüzümü onun eşiğine süreyim; sen de bilirsin ki yüce himmetle arşa (göğün en yüksek katına) erişilir.

5. Münîr, mademki altı yönden tutuşup böyle yanıyorsun, bu şöhretle sanki yedi iklimi tutarsın.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz elli dördüncüsüdür (tg 254). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi bu gazelin redifini "ile" olarak verir; kafiye "-et" sesine dayanır: ‘izzet, ẕillet, ḫaclet, miḥnet, himmet ve şöhret. Gazel üç divan nüshasında da (VT 158a, VY 136a, Ü 53b) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, gözyaşını kişileştiren ince bir buluşa dayanır. Kubbealtı Lugatı "ciğer" maddesinde "ciğerimin köşesi" sözünü çok sevilen biri için kullanılan bir hitap olarak, "ciğerpâre" kelimesini de insanın ciğerinin köşesi gibi sevdiği evlat diye açıklar. Ciğerden kopup gelen gözyaşı, âşığın izzetle büyüttüğü bir evladıdır. "Sāyıllıġ" kelimesi ise cinaslıdır: Kubbealtı Lugatı "sâil" kelimesini hem dilenci hem de akan, akıcı diye ayrı maddelerde verir. Gözyaşı yere döküldüğü için hem akıp gitmekte hem de dilenci gibi yerlerde sürünmektedir; ilk mısradaki ‘izzet ile ikinci mısradaki ẕillet arasında da bir tezat vardır.

İkinci beyit hüsn-i ta‘lîle dayanır. Kubbealtı Lugatı "zemzem" kelimesini Kâbe yanındaki meşhur kuyudan çıkan kutsal su diye, "yerin dibine geçmek" deyimini de çok utanmak diye açıklar. Zemzemin bir kuyu suyu olarak yerin altında bulunması, şair tarafından sevgilinin dudağına benzemeye kalkıştığı için utanıp yere geçmesine bağlanmıştır. Üçüncü beyitte âşıklarla zahit karşı karşıya konur; "cān virmek" ile "dirilmek" ve "ölmek" arasında bir tezat vardır. Mısradaki "ḫıralıḳ" kelimesini, Kubbealtı Lugatı'nın "hîre" maddesindeki "şaşkın" ve "hîre-ser: sersem, alık" anlamlarından hareketle sersemlik diye anlıyoruz; okuma kesin değildir (bizim okumamızdır).

Dördüncü beyitte "himmet" kelimesi iki kez kullanılır. Kubbealtı Lugatı bu kelimeyi yardım, gayret ve ermişlerin manevi gücü diye açıklar ve Bâkî'nin "Bu mesel-i meşhûrdur dağlar dayanmaz himmete" mısraını örnek verir; Münîrî'nin "yüce himmet ile arşa erilir" sözü de buna yakın bir mesel havası taşır. Kubbealtı "arş" kelimesini göğün en yüksek katı diye verir; eşik ile arş arasında bir tezat da vardır. Mahlas beyti sayılarla kuruludur. Kubbealtı Lugatı "şeş cihet" terkibini altı yön, her taraf diye, "heft iklim" terkibini de yedi iklim, yedi bölge diye açıklar. Altı yönden tutuşan âşığın şöhreti yedi iklime yayılır; altı ile yedi arasında bir tenasüp kurulmuştur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar