Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Kākülüñ mātem ḫo ṭutmaz ‘āşıḳunuñ yasına
Bilmezem böyle siyeh-pūş olduġınuñ yası ne
Günde biñ kerre helāk ider beni zehr-i firāḳ
Bu belādan ya ḫalāṣ it bini gönder ya sine
Fürḳat ile öldügümden ṣoñra ben n’olur göñül
Hecr-i dil-ber ya sene olmış mükemmel ya sine?
Görüben ‘uşşāḳuñı n’ola oḳursam fātiḥa
Bilürem tīr-i ḫadengüñ yiyen irmez Yāsīne
‘Āḳıbet tīr-i murādını nişānına Münīr
İrgürür ḳurbān olursam ḳaşlaruñuñ yāsına

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin perçemin zaten âşığının yasını tutmaz; o hâlde böyle karalara bürünmesi kimin yası, bilmiyorum.

2. Ayrılığın zehri beni günde bin kez helâk ediyor; ya beni bu beladan kurtar ya da bağrına gönder (mısraın sonundaki "bini gönder ya sine" sözü açık değildir; aktarım bizim okumamızdır).

3. Ey gönül, ayrılıktan öldükten sonra benim hâlim ne olur? Sevgiliden ayrılık ya sende ya bende tamamlanmış olur (Ersoy bu beyti anlamlandırılamayan beyit olarak işaretler; aktarım yalnız kelimelerin düz anlamını verir).

4. Âşıklarını görünce Fâtiha okusam buna şaşılır mı? Bilirim ki senin okunu yiyen Yâsîn'e erişemez (Yâsîn okunacak vakti bulamadan ölür).

5. Münîr, senin kaşlarının yayına (yā) kurban olursam, sonunda (o yay) dileğimin okunu hedefine ulaştırır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz altmış ikincisidir (tg 262). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Beyit sonlarındaki "yasına", "yası ne", "ya sine", "ya sine", "Yāsīne" ve "yāsına" sözleri aynı ses öbeğinin farklı anlamlara çekilmesiyle kurulmuş cinaslı bir kafiye düzeni oluşturur (bizim tespitimizdir). Gazel VT (160a) ve VY (133b) nüshalarında bulunur. Neşirde üçüncü beytin sonuna Ersoy'un anlamlandırılamayan beyitler için kullandığı soru işareti konmuştur; bu işaret mısraın bir soru cümlesi olmasından da kaynaklanabilir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, yas kelimesiyle başlayıp yay kelimesiyle biten bir ses oyunu üzerine kurulmuştur. Matlada sevgilinin siyah perçemi yas tutanların giydiği kara elbiseye benzetilir. Şair, perçemin âşık için yas tutmayacağını bildiği hâlde neden karalara büründüğünü sorar; perçemin doğal siyahlığına yas gibi bir sebep aranması bir hüsn-i ta‘lîldir. İkinci mısradaki "yası ne" sözü hem "yası nedir" hem de "kimin yası" diye anlaşılabilir.

İkinci ve üçüncü beyitlerin kafiye yerindeki "ya sine" sözü metnin en güç yeridir. İkinci beyitte "ya ... ya" bağlacı açık olduğu için âşığın iki seçenek sunduğu anlaşılır: ya kurtuluş ya sevgilinin bağrı. Üçüncü beyitte ise "ya sene ... ya sine" karşılığı ikinci tekil ve birinci tekil kişiler arasında bir karşıtlık kuruyor görünür; Ersoy bu beyti anlamlandırılamayan beyit olarak işaretlediği için yukarıdaki aktarımı bir öneri olarak veriyoruz. Mısraların bir kısmını kesin anlamla aktarmamız mümkün olmamıştır.

Dördüncü beyit dinî bir tenasübe dayanır. Kubbealtı Lugatı Yâsîn'in Kur'an'ın otuz altıncı suresi olduğunu, ölülerin ruhuna okunmasının tavsiye edildiğini ve bunun dinî bir âdet hâline geldiğini kaydeder. Şaire göre sevgilinin okunu yiyen âşık o kadar çabuk ölür ki Yâsîn'e bile erişemez; bu yüzden âşıkları görünce Fâtiha okumak yerinde olur. Fâtiha ile Yâsîn arasında kurulan bu tenasüp, okun öldürücülüğünü bir mübalağayla anlatır.

Mahlas beytinde kafiye kelimesi "yā", yani yaydır. Kubbealtı Lugatı "yay" kelimesinin eski Türkçede "yā" biçiminde olduğunu ve sonradan uzun a'nın etkisiyle "yay" biçimini aldığını belirtir. Kaş ile yay arasındaki benzerlik divan şiirinin en yaygın teşbihlerindendir. Âşık kendini bu yaya kurban ederse yay, dileğinin okunu hedefine ulaştıracaktır; ok, yay, hedef (nişān) ve kurban arasında bir tenasüp kurulmuştur. Böylece Yâsîn, yas ve yā aynı ses ailesinde buluşur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar