Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Ne deñlü ḳıldum ise istiḫāre
Görünmez tevbe cām-ı la‘l-i yāre
Fiġān u nālem aṣlā itmedi kār
‘Aceb dil mi bu ya ḫod seng-i ḫāre
Ciger ḫūn oldı tīr-i ġamzeñ ile
Dökilür gözlerümden pāre pāre
Bugün ‘arż-ı cemāl it dime ferdā
Ki döymez cān-ı ‘āşıḳ intiẓāre
Nebāt-ı la‘lin añdum didi ol yār
Şeker mi istenür def‘-i ḫumāre
Yüzüñ mihriyle her ḥāli Münīrüñ
Cihānda gün gibi oldı āşkāre

Günümüz Türkçesiyle

1. Ne kadar istihareye yattıysam da sevgilinin yakut kadehinden (dudağından) tövbe etmek bana görünmüyor (rüyamda tövbeye dair bir işaret çıkmıyor).

2. Feryadım ve inleyişim hiç işe yaramadı; şaşarım, bu bir gönül müdür, yoksa çok sert bir taş mı?

3. Bakışının okuyla ciğerim kan oldu; gözlerimden parça parça dökülüyor.

4. Güzelliğini bugün göster, "yarın" deme; çünkü âşığın canı beklemeye dayanamaz.

5. Dudağının yakut şekerini andım; sevgili "Mahmurluğu gidermek için şeker mi istenir?" dedi.

6. Senin yüzünün güneşiyle (ve sevginle) Münîr'in her hâli dünyada gün gibi açığa çıktı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz altmış üçüncüsüdür (tg 263). Vezin "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıdır; bu, gazellerin çoğunda kullanılan dört tef‘ileli kalıplardan daha kısa, üç tef‘ileli bir ölçüdür. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez; kafiye "istiḫāre, yāre, ḫāre, pāre, intiẓāre, ḫumāre, āşkāre" kelimelerindeki "-āre" sesine dayanır ve gazel redifsiz görünür (bizim tespitimizdir). Gazel üç divan nüshasının üçünde de (VT 160b, VY 137a, Ü 54b) ve Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 533b) bulunur. Neşrin aparatına göre ikinci beyitteki "itmedi" VT ve PB'de "ḳılmadı" biçimindedir; beşinci beyit PB'de yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin matlası dinî bir uygulamayı rindâne bir anlama çeker. Kubbealtı Lugatı istihareyi bir işin hayırlı olup olmayacağını görülecek rüyadan çıkarmak amacıyla abdest alıp dua okuyarak uykuya yatmak diye açıklar. Âşık, şaraptan ve sevgilinin dudağından tövbe etmenin hayırlı olup olmadığını öğrenmek için defalarca istihareye yatmış, ama rüyasında tövbeye dair bir işaret görmemiştir. "Cām-ı la‘l" terkibi hem yakut renkli kadehi hem de sevgilinin dudağını anlatır; içki ile dudak arasındaki bu eşleştirme gazel boyunca sürer.

İkinci beyitte sevgilinin gönlü taşa benzetilir. Kubbealtı Lugatı "hârâ – hâre" kelimesini taş için kullanıldığında "çok sert" diye açıklar ve "seng-i hârâ" terkibini örnek beyitlerle verir. Âşığın feryadının etki etmemesi, bu gönlün gerçekten bir gönül mü yoksa sert bir taş mı olduğu sorusunu doğurur; kafiyedeki "ḫāre" ile matladaki "istiḫāre" arasında da ses yakınlığı vardır. Üçüncü beyitte ciğerin kan olup gözlerden "pāre pāre" dökülmesi, divan şiirinde gözyaşının ciğer kanı sayılmasına dayanan bir mübalağadır.

Dördüncü beyitteki "bugün" ve "ferdā" (yarın) karşıtlığı sabırsız bir isteği dile getirir. Beşinci beyit küçük bir konuşma sahnesidir. Kubbealtı Lugatı "humar" kelimesini içkiden sonra gelen baş ağrısı ve sersemlik diye açıklar. Âşık sevgilinin dudağının şekerini anınca sevgili ona alaycı bir soruyla karşılık verir: mahmurluğu gidermek için şeker değil, yine şarap gerekir. Bu cevapla dudağın şekeri reddedilmiş, âşık yeniden şaraba, yani dudağın başka bir yüzüne yöneltilmiş olur (bizim yorumumuzdur). Bu beytin PB'de bulunmaması dikkate değer.

Mahlas beytinde "mihr" kelimesi tevriyelidir. Kubbealtı Lugatı bu kelimeyi hem güneş hem de mecazen sevgi, dostluk diye açıklar. Sevgilinin yüzü bir güneştir ve âşığın sevgisi de bu yüzden kaynaklanır; bu yüzden Münîr'in hâli "gün gibi" açığa çıkmıştır. Kubbealtı "âşikâr" maddesinde "gün gibi âşikâr" kullanımını örnekler; şair bu deyimi güneş anlamındaki "mihr" ile bağlayarak bir tenasüp kurar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar