Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Uġratdı belāya beni bu vech ile dīde
Şimden girü bilsem ki göñül daḫı necide
Dil ġamzeñ ucından gideli sīneme gelmez
Gelmez yuvasına bes iñen murġ-ı remīde
Göz ḳarasın ezsem n’ola eşk ile dem-ā-dem
Mey ḫūb olur iñen kömür il’olsa çekīde
Sen serve elin ṣunduġı-çün gibi çenāruñ
Hep ṭutdı ḫazān ile dibin dest-i bürīde
Uġratdı göñül ‘ışḳa beni çıḳdı aradan
Kim dirdi kim ol baña bunuñ gibi iş ide
Kūyuñdan eger ‘azm-i Ḥarem ḳıldısa göñlüm
Āḫir gelecek yiri budur ḳancaru gide
Ḳan düşdi Münīrī dil ü çeşm ortasına kim
Dil şöyle ki gizlendi bulımaz daḫı dīde

Günümüz Türkçesiyle

1. Göz beni bu yolla belaya uğrattı; bundan sonra gönlün daha neler edeceğini bir bilsem (mısra sonundaki "necide" kelimesini "ne ide", yani ne eder diye anlıyoruz; okuma bizimdir).

2. Gönül senin bakışının ucundan kaçıp gideli bir daha göğsüme gelmiyor; zaten ürkmüş kuş yuvasına pek dönmez.

3. Gözümün karasını gözyaşıyla durmadan ezsem buna şaşılır mı? Şarap da kömürle süzülüp damıtılırsa pek güzel olur (gözbebeği kömüre, gözyaşı şaraba benzetilir).

4. Çınar sana, yani servi boylu sevgiliye, elini uzattığı için güz gelince dibini hep kesik ellerle doldurdu (dökülen el biçimli çınar yaprakları kesilmiş ellere benzetilir).

5. Gönül beni aşka uğrattı, sonra da aradan çıkıverdi; onun bana böyle bir iş edeceğini kim derdi?

6. Gönlüm senin sokağından Kâbe'ye gitmeye niyet ettiyse de sonunda döneceği yer burasıdır; başka nereye gidebilir?

7. Münîrî, gönül ile gözün arasına kan girdi; gönül öyle saklandı ki göz onu artık bulamaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz elli dokuzuncusudur (tg 259). Vezin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Kafiye "dīde, necide, remīde, çekīde, bürīde, ide, gide" kelimelerindeki "-ide" sesine dayanır; matla ile mahlas beyti aynı "dīde" (göz) kelimesiyle biter (bizim tespitimizdir). Gazel VT (159b) ve VY (132b) nüshalarında bulunur. Neşrin aparatına göre VT'de üçüncü beyitteki "Mey" kelimesi eksiktir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana konusu gönül ile göz arasındaki çekişmedir. Divan şiirinde aşkın göz yoluyla gönle girdiği düşünülür; burada da âşığı belaya önce göz uğratır, gönül ise sonra işi büsbütün karıştırır. İkinci beyitte Kubbealtı Lugatı'nın "ürkmüş, korkmuş" diye açıkladığı "remīde" kelimesiyle gönül, bakış okundan ürküp bir daha yuvasına dönmeyen bir kuşa benzetilir. Beyit, gözlemden doğmuş bir hayat bilgisini kanıt gibi kullanan bir irsal-i mesel havası taşır.

Üçüncü beyit dikkat çekici bir benzetme kurar. Kubbealtı Lugatı "çekîde" kelimesini damlamış diye verir. Gözün karası kömüre, gözyaşı ise kömürden süzülen şaraba benzetilir; âşığın gözünü yaşla ezmesi, şarabı arıtan bir damıtma işine dönüşür. Kömürle şarap süzmenin şairin çağında nasıl uygulandığına dair elimizde bir bilgi yoktur; benzetmeyi beyitteki ifadeye dayanarak açıklıyoruz.

Dördüncü beyit hüsn-i ta‘lîlin güzel bir örneğidir. Kubbealtı Lugatı çınarın yapraklarının parçalı olduğunu kaydeder; şair el ayasına benzeyen bu yaprakları "dest-i bürīde", yani kesik eller olarak görür. Çınar servi boylu sevgiliye el uzatma küstahlığında bulunduğu için güz gelince elleri kesilmiş, kesik eller ağacın dibine yığılmıştır. Servi ile çınar arasında bir tenasüp, el uzatma ile el kesilmesi arasında da bir ceza düşüncesi vardır.

Altıncı beyitte sevgilinin sokağı ile Harem, yani Kâbe karşı karşıya konur; gönül hacca niyet etse bile dönüp geleceği yer sevgilinin kapısıdır. Mahlas beyti matlaya döner: gönül ile göz arasına kan girmiştir. Bu ifade iki türlü anlaşılabilir; göze kan oturması ve gönülden kan akması gerçek anlamıyla, iki taraf arasında düşmanlık doğması mecaz anlamıyla okunur (bizim yorumumuzdur). Küsen gönül saklanır ve göz onu bulamaz olur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar