Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ṭurmadan ġamzeñ açar sīnede bir tāze yara
Raḥm ide bir gün ola baġrumuzı niçe yara
Ḳuşca cānuma ḫadengin ne atar ġamzelerüñ
Ḫod bilür çün kim olur serçeye çıbuḳ da bere
Gerçi key mühlikedür rāh-ı ġam-ı ‘ışḳ-ı nigār
Çün yöneldüñ göñül aña var işüñ Ḥaḳ başara
Ṭoġrayup ḫancer-i cevr ile ḳażā baġrumuzı
Ḳara topraġa ḳara ḳanumuzı niçe ḳara
Dem-i vuṣlat durur ey şem‘ revādur bu gice
Yanasın sen de Münīrī gibi ser-pā ḳarara

Günümüz Türkçesiyle

1. Bakışın durmadan göğsümde taze bir yara açıyor; acıyacağı bir gün olur mu? Bağrımızı daha ne zamana dek yaracak?

2. Bakışların canıma kuş avlar gibi niçin ok atıyor? Kendileri de bilir ki serçeye bir değnek bile bere (yara) açar (zayıf cana ok gerekmez; okuma bizimdir).

3. Sevgilinin aşkının gam yolu gerçi pek tehlikelidir; ama ey gönül, mademki o yola yöneldin, var git, Allah işini başarsın (rast getirsin).

4. Kader zulüm hançeriyle bağrımızı doğrayıp da kara kanımızla kara toprağı daha ne zamana dek karartacak?

5. Ey mum, vuslat zamanıdır; bu gece senin de Münîrî gibi baştan ayağa yanıp kararman yerinde olur (mısra sonundaki "ḳarara" sözünü "kararmak" fiilinden anlıyoruz; okuma bizimdir).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz altmış yedincisidir (tg 267). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Beyit sonlarındaki "yara, yara, bere, başara, ḳara, ḳarara" kelimeleri "-ra / -re" sesinde birleşir; matlanın iki mısraı aynı "yara" sesiyle biter ve aynı ses ilk mısrada isim, ikinci mısrada fiil olarak kullanılır (bizim tespitimizdir). Gazel VT (161b) ve VY (134a) nüshalarında bulunur. Neşrin aparatına göre üçüncü beyitteki "rāh-ı" VY'de "dile" biçimindedir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, Münîrî'nin sevdiği tam cinasla açılır. İlk mısradaki "yara" isimdir ve bakışın göğüste açtığı yarayı anlatır; ikinci mısradaki "yara" ise "yarmak" fiilinin istek biçimidir ve bağrın yarılmasını anlatır. Aynı ses iki ayrı kelime olarak art arda gelir. İkinci beyitte âşığın canı küçük ve zayıf bir kuşa, sevgilinin bakışları da ona ok atan avcılara benzetilir. Kubbealtı Lugatı "bere" kelimesini vurma ya da incinme sonucunda meydana gelen morluk, çürük diye açıklar. Serçeye bir değneğin bile bere açacağını söyleyen ikinci mısra, bu kadar zayıf bir cana ok atmanın gereksizliğini gündelik bir gözleme dayandırır; beyit irsal-i mesel havası taşır.

Üçüncü beyit âşığa yol gösteren bir dua gibidir. Aşk yolu tehlikelidir, ama gönül bir kez bu yola yönelmişse geri dönmemeli, işini Allah'a bırakmalıdır. Kubbealtı Lugatı "başarmak" fiilini bir işi istenilen şekilde sonuçlandırmak, üstesinden gelmek diye açıklar; mısradaki "Ḥaḳ başara" sözü "Allah başarsın, işini rast getirsin" anlamında bir dua kalıbı olarak okunur. VY'deki "dile" okuması mısraa "gönle" yönelen bir anlam verir.

Dördüncü beyit "ḳara" kelimesini üç kez tekrarlayan bir ses oyunudur: kara toprak, kara kan ve karartmak anlamındaki fiil aynı mısrada yan yana gelir. Kaderin zulüm hançeriyle doğranan bağırdan akan kan, toprağı karartır. Bu tekrir, mısraa ağır ve karanlık bir hava verir.

Mahlas beyti mum ile pervane mazmununu tersine çevirir. Âşık bu kez mumla konuşur: vuslat gecesidir ve mumun da âşık gibi baştan ayağa yanması yakışır. Kubbealtı Lugatı "serâpâ" kelimesini baştan ayağa kadar, baştan başa, tamamen diye açıklar. Mumun yanarken fitilinin kararması ile âşığın yanıp kararması arasında bir benzerlik kurulmuştur (bizim yorumumuzdur); "ḳarara" sözü Kubbealtı'daki "karar" kelimesinin rahat, huzur anlamıyla da bir ses ilişkisi taşır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar