Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Geldiyse ḫayālüñ dile gelmekdür irādet
Gitmekde ‘icāzet bizüm olmaġ ola ‘ādet
Ḳılsañ n’ola men ḫaste içün ḳaṣd-ı ‘ıyādet
Olur kerem ehline ‘ıyādet daḫı ‘ādet
Vaṣf itdügümi işidüben ḳaşı hilālin
Götürdi hemān māh-ı nev engüşt-i şehādet
Zülf-i siyehüñe düşeliden delü göñlüm
Bir laḥẓa daḫı görmemişem elde irādet
Sen ‘Īsī-demüñ yolına virsem n’ola cānı
Çün ölmek içün olmış imiş aṣl-ı vilādet
Oldıysa Münīrī ḳuluña kūyuñ iti yār
Yār oldı aña devlet ü iḳbāl ü sa‘ādet

Günümüz Türkçesiyle

1. Hayalin gönle geldiyse, bu onun kendi gelme isteğidir; gitmesine izin vermek ise bizim elimizde olsun, âdetimiz bu olsun.

2. Ben hastayı ziyarete niyet etsen ne olur; hasta ziyareti de kerem sahiplerinin âdetidir.

3. Kaşının hilalini övdüğümü işitince yeni ay hemen şahadet parmağını kaldırdı (doğruladı).

4. Deli gönlüm siyah zülfüne düşeli, bir an bile kendi elinde iradesini görmemiştir.

5. Ey İsa nefesli, canımı senin yoluna versem ne olur; çünkü doğumun aslı ölmek içinmiş.

6. Mahallenin köpeği kulun Münîrî'ye yâr olduysa, ona devlet, ikbal ve saadet de yâr oldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yirmi yedincisidir (tg 27). Vezin "mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-ādet" sesleridir: irādet, ‘ādet, ‘ıyādet, şehādet, vilādet, sa‘ādet. "İrādet" ve "‘ādet" kelimeleri ikişer kez kafiye olur. 2. beytin iki mısraı da kafiyelidir ve beyit ikinci bir matla gibi durur. Şiir Vatikan (VT 104b) ve Viyana (VY 85b) nüshalarında bulunur. Aparata göre 1. beyit Vatikan nüshasında yoktur; 5. beyitteki "n'ola" yerine VY "ne bu" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, sevgilinin hayalini bir misafir gibi ele alır. Hayal kendi isteğiyle gönle gelmiştir; ama gitmesine izin vermek gönlün elindedir ve âşık bu izni hiç vermemeyi âdet edinmek ister. Mısraı bu şekilde anladık; "‘icāzet" kelimesi sözlük anlamıyla izin demektir. Beyit, gelen hayali bir daha bırakmamak dileğini anlatır.

İkinci beyitte "‘ıyādet" (hasta ziyareti) ile "‘ādet" (alışkanlık) arasında bir ses benzerliği vardır ve iki kelime yan yana kafiye olur; bu cinas bizim tespitimizdir. Hasta ziyareti kerem sahiplerinin bilinen bir davranışıdır; âşık, sevgiliden bu kerem âdetine uymasını ister.

Üçüncü beyit güzel bir hüsn-i talildir. "Engüşt-i şehādet" sözlük anlamıyla şahadet parmağı, yani işaret parmağıdır. İnce, kıvrık yeni ay, kaldırılmış bir parmağa benzer. Şair hilalin bu görünüşünü, âşığın kaşı övmesini işitip parmağını kaldırarak tasdik etmesiyle açıklar. Hilal ile kaş arasındaki benzerlik de övgüyü güçlendirir.

Dördüncü beyitte zülf bir zincirdir ve deli gönül bu zincire düşmüştür. Divan şiirinde deliler zincire vurulur; zincirdeki delinin kendi iradesi kalmaz. "Elde irādet" ifadesi, iradenin bir şey gibi elde tutulmasını düşündürür.

Beşinci beyitte sevgili "‘Īsī-dem" (İsa nefesli) diye anılır. İsa'nın nefesi ölüleri diriltir; âşık bu yüzden ona canını vermekten çekinmez. "Vilādet" (doğum) ile "ölmek" arasında bir tezat vardır ve ikinci mısra, her doğanın ölmek için doğduğunu söyleyen genel bir hüküm taşır.

Mahlas beytinde "yār" kelimesi iki kez geçer. Sevgilinin mahallesindeki köpeğin âşığa dost olması, onun için büyük bir devlet sayılır. "Devlet", "iḳbāl" ve "sa‘ādet" kelimeleri birbirine yakın anlamlı sözlerdir ve mutluluğu adım adım büyütür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar