Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Olmasa ezelden bu da ey dil bize ḳısmet
Öldürmez idi şöyle bizi cevr ile ‘İṣmet
Bī-çāre göñül çekdi elin cān u cihāndan
Derd-i ġam-ı yār ile ḳılur sīnede vaḥdet
Gerd-i rehini küḥl-i cilā-bīn idinürdüm
Bir kez elüme gireyidi ẕerrece furṣat
Her kişi yanar sūzuñ ile ḳanda deñersem
‘Işḳuña esīr olalı heftād ü dü millet
Ol la‘l-i revān-baḫş içün ey dost Münīrī
Biñ derd ile öldise n’ola cānına raḥmet

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, bu da ezelden bize kısmet olmasaydı, İsmet (ya da: iffet) bizi böyle cevirle öldürmezdi.

2. Çaresiz gönül candan da cihandan da elini çekti; sevgilinin gamının derdiyle göğsünde inzivaya çekilir.

3. Bir kez zerre kadar fırsat elime girseydi, onun yolunun tozunu göze parlaklık veren sürme edinirdim.

4. Senin aşkına yetmiş iki millet esir olalı, nereye varsam herkes senin ateşinle yanar.

5. Ey dost, Münîrî o can bağışlayan lal dudak için bin dertle öldüyse, canına rahmet olsa ne olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yirmi sekizincisidir (tg 28). Vezin "mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-et/-at" sesidir: ḳısmet, ‘İṣmet, vaḥdet, furṣat, millet, raḥmet. Şiir Vatikan (VT 105a) ve Viyana (VY 85a) nüshalarında bulunur; aparata göre 4. beyitteki "‘Işḳuña" yerine VT "‘Işḳuñla" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlanın dikkat çeken kelimesi "‘İṣmet"tir. Neşirde büyük harfle basılmıştır; Ersoy kelimeyi bir özel ad olarak okumuştur. Divan şiirinde sevgiliye bazen bir adla seslenildiği bilinir, ama bu İsmet'in kim olduğuna dair kaynaklarda bir bilgi yoktur. Kelime sözlük anlamıyla "günahtan korunmuşluk, iffet" demektir. Böylece mısra iki türlü okunabilir: İsmet adlı bir güzel âşığı cevirle öldürür, ya da sevgilinin iffeti, yani âşığa yüz vermemesi, onu öldürür. Bu tevriye bizim tespitimizdir. Kaderin ezelde yazılmış olduğu düşüncesi de "ezel" ve "ḳısmet" kelimeleriyle beyte girer.

İkinci beyitte gönül candan ve cihandan el çekmiştir. "Vaḥdet" kelimesi sözlük anlamıyla birlik, yalnızlık demektir ve tasavvufta inzivaya çekilmeyi düşündürür. Gönül, sevgilinin gamıyla göğüste yalnızlığa çekilmiş bir derviş gibidir. "Bī-çāre" (çaresiz) sıfatı, bu yalnızlığın seçilmiş bir yol olmaktan çok bir mecburiyet olduğunu da hissettirir; bu yorum bizim çıkarımımızdır.

Üçüncü beyitte yolun tozu, göze parlaklık veren bir sürmeye benzetilir. Sevgilinin yolunun tozunu göze sürme yapmak, divan şiirinde âşığın bağlılığını ve alçakgönüllülüğünü anlatan bilinen bir düşüncedir. "Ẕerre" (zerre) ile "gerd" (toz) arasında bir tenasüp vardır.

Dördüncü beyitte "heftād ü dü millet" (yetmiş iki millet) ifadesi geçer. Bu ifade sözlük anlamıyla bütün inanç toplulukları, yani bütün insanlık için kullanılır. Bütün insanlar sevgilinin aşkına esir olduğu için âşık nereye gitse onun ateşiyle yanan birini bulur. VT'deki "‘Işḳuñla" okumasında anlam "aşkınla esir olalı" biçimine döner.

Mahlas beytinde "revān-baḫş" (can bağışlayan) dudak için ölmek bir tezat kurar. Can veren dudak, âşığın canını almıştır. "Cānına raḥmet" sözü, ölen biri için söylenen dua kalıbıdır ve şair bu kalıbı kendi ölümü için kullanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar