Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Zülfüñ ḫayāli gireli bir gice seyrine
Şeh-bāz-ı sidre irmedi dil murġı seyrine
Dīvāne olsa n’ola bilüñ birle ṭıfl-ı dil
Girmiş ḳara ṣaçuñ yine dün gice seyrine
Engüşt-i ġayret ile revān çıḳarur göñül
Nā-geh yañılup itse naẓar dīde ġayrine
Bir kez ki yol bulup çıḳasın tā ki ey göñül
Girme fenā ḫarābesinüñ yine deyrine
Çoḳdan helāk iderdi Münīr āteş-i firāḳ
Ḳurtulmasaydum iki gözüm yaşı ḫayrına

Günümüz Türkçesiyle

1. Zülfünün hayali bir gece (gönlün) gece gezisine gireli beri, Sidre'nin şahin kuşu bile gönül kuşunun uçuşuna erişemedi.

2. Gönül çocuğu "bilüñ birle" divane olsa ne olur; kara saçın dün gece yine gezintiye çıkmış (gönle girmiş). ("Bilüñ birle" ibaresini kesin olarak anlamlandıramadık; "bil" kelimesi "bel" diye okunursa "belinle birlikte" anlamı çıkar, ama bu okuma doğrulanamamıştır.)

3. Göz yanılıp ansızın başkasına bakacak olsa, gönül kıskançlık parmağıyla onu hemen yerinden çıkarır.

4. Ey gönül, bir kere yol bulup çıktıysan, fenâ (geçici dünya) yıkıntısının manastırına bir daha girme.

5. Ayrılık ateşi Münîr'i çoktan helâk ederdi; eğer iki gözümün yaşı sayesinde kurtulmasaydım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz yetmiş yedincisidir (tg 277). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "seyrine" olarak verir. Metinde "seyrine" yalnız ilk iki beyitte, üç kez geçer; sonraki beyitler ġayrine, deyrine ve ḫayrına ile biter. Buna göre kafiye "-yr" sesine, redif "-ine" ekine dayanır diye de düşünülebilir (bizim tespitimizdir). Gazel üç divan nüshasında da (VT 163b, VY 139a, Ü 56a) bulunur. Neşirde iki nüsha farkı kaydedilmiştir: üçüncü beyitte VY için bir okuma farkı verilmiş, ancak özel harf neşirde basılamadığından fark okunamamaktadır; dördüncü beyitteki "tā ki" VT'de "nā-geh" (ansızın) biçimindedir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla gece, yolculuk ve yükseliş imgelerini bir araya getirir. Kubbealtı Lugatı "sidre" kelimesini Hz. Muhammed'in miraç gecesinde Cebrâil ile birlikte yükseldiği yedinci kat semadaki makam ve tasavvufta beşer aklının son durağı diye açıklar; "şahbaz" kelimesini iri ve beyaz bir doğan cinsi, "mürg" kelimesini kuş diye verir. Zülfün hayali gönle bir gece girince gönül kuşu öyle yükselmiştir ki Sidre'nin doğanı bile onun uçuşuna erişemez. "Bir gice seyr" ile "sidre"nin yan yana gelmesi miraç gecesini hatırlatır (bizim tespitimizdir). İkinci beyitte Kubbealtı'nın küçük çocuk diye açıkladığı "tıfl" kelimesiyle gönül bir çocuğa benzetilir; kara saç geceleyin gezintiye çıkınca gönül çocuğu çıldırır. Saçın karalığı ile gecenin karalığı arasında bir tenasüp vardır.

Üçüncü beyitte Kubbealtı'nın parmak diye açıkladığı "engüşt" kelimesi "gayret" ile birleşir. Aynı sözlük "gayret" kelimesine çaba anlamının yanında, aziz bir şeye yabancıların el uzattığını görmeye tahammül edememe duygusu anlamını da verir. Gönül, gözün sevgiliden başkasına bakmasına katlanamaz ve onu oyar. "Ġayret" ile "ġayr" (başkası) arasında ses yakınlığına dayanan bir cinas vardır (bizim tespitimizdir).

Dördüncü beyitte Kubbealtı'nın manastır, kilise, meyhane ve tasavvufta bu âlem, dünya diye açıkladığı "deyr" kelimesi kullanılır; aynı sözlük "harâbe" kelimesini yıkıntı diye verir. Fenâ yıkıntısının deyri, geçici dünyadır; bir kez ondan kurtulan gönül oraya geri dönmemelidir. Mahlas beytinde ateş ve su karşıtlığı vardır: ayrılık ateşi şairi yakacakken gözyaşları onu kurtarmıştır. "Ḫayrına" kelimesini "sayesinde" diye anlıyoruz.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar