Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Merdüm-i çeşmüm selāmın yā Rab ol ḫāk-i dere
Sizmezem kim göz yaşından ġayrı kimse irgüre
Her ne deñlü ‘arż idersem baḳmaz eşk ü çihreme
Görmedüm bir kimse böyle meyli yoḳ sīm ü zere
İntiẓār-ı vuṣlat ile geçdi bu ‘ömr-i ‘azīz
Bāri bir dimez de kim dervīş var Allāh vire
Āteş-i ‘ışḳuñla kim sīnemde pinhāndur göñül
Gūyiyā beñzer kül ile örtünülmiş aḫkere
Şol ‘araḳlar kim var ol çāh-ı zeneḫde ey göñül
Görüp āb-ı Zemzem anı utanup geçdi yire
Ġam degül gird-āb-ı baḥr-i eşke düşdise Münīr
Sen büt içün ṣuya ġarḳ olmaḳ degül oda gire

Günümüz Türkçesiyle

1. Yâ Rab, göz bebeğimin (merdüm: hem göz bebeği hem insan) selamını o kapının toprağına gözyaşımdan başka kimsenin ulaştıracağını sanmıyorum.

2. Ne kadar sunsam da gözyaşıma ve (sararmış) yüzüme bakmaz; gümüşe ve altına böyle meyli olmayan birini hiç görmedim.

3. Bu aziz ömür kavuşmayı beklemekle geçti; hiç olmazsa (kapıdaki dilenciye söylendiği gibi) "bir derviş var, Allah versin" de demez.

4. Senin aşkının ateşiyle göğsümde gizlenen gönül, sanki külle örtülmüş bir kora benzer.

5. Ey gönül, (sevgilinin) çene çukurundaki o ter damlalarını gören Zemzem suyu utanıp yerin dibine geçti.

6. Münîr gözyaşı denizinin girdabına düştüyse gam değil; ey put (sevgili), senin için suya batmak bir yana, ateşe bile girer.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz sekseninci gazelidir (tg 280). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-a" olarak verir; kafiye "-r" sesine dayanır: der, irgür, zer, vir, aḫker, yir ve gir kelimeleri ünlüyle biten bu ekle beyit sonlarını kurar. Gazel üç divan nüshasında (VT 164b, VY 139b, Ü 56b) ve Pervâne Bey Mecmuası'nda (PB 516a) bulunur. Neşirde iki nüsha farkı kaydedilmiştir: matladaki "ġayrı" PB'de "özge" biçimindedir; dördüncü beyit ise PB ve Ü'de yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir tevriye üzerine kuruludur. Kubbealtı Lugatı "merdüm" kelimesini hem adam, insan hem de göz anlamına gelen kelimelerle birlikte göz bebeği diye açıklar ve "merdüm-i çeşm" örneğini verir. Göz bebeği selamını sevgilinin kapısına göndermek ister; bu selamı oraya ancak gözyaşı ulaştırabilir. "Merdüm" kelimesinin "insan" anlamı mısradaki "kimse" sözüyle de ilgilidir: hiçbir insan değil, yalnız gözyaşı bu işi görür.

İkinci beyitte bir leff ü neşr vardır: birinci mısradaki gözyaşı ve yüz, ikinci mısradaki gümüş ve altına (sīm ü zer) sırasıyla karşılık gelir. Beyaz gözyaşı gümüştür, sararmış yüz altındır; âşık bunları sunar, ama sevgili bu gümüş ve altına hiç ilgi göstermez (bizim okumamızdır). Üçüncü beyitte geçen "Allah vere" sözünü, kapıya gelen dilenciyi bir şey vermeden geri çevirirken söylenen dua kalıbı olarak anlıyoruz (bizim okumamızdır); sevgili âşığa bu kadarını bile söylemez.

Dördüncü beyitte Kubbealtı'nın ateş koru diye açıkladığı "ahker" kelimesi kullanılır. Aynı sözlük bu maddede Necâtî Bey'in "Gâh olur hâkister arasında ahker gizlenir" mısraını örnek verir; kül altında gizlenen kor imgesi, Ersoy'un nazire mecmualarına dayanarak Münîrî'nin nazire söylediği şairler arasında saydığı Necâtî'de (ö. 1509) de vardır. Göğüste gizlenen aşk ateşi, dışarıdan görünmeyen ama içten yanan bir kordur. Bu beyit PB ve Ü'de bulunmaz.

Beşinci beyit bir hüsn-i talil örneğidir. Kubbealtı "zenah" kelimesini çene, "çâh-ı zenahdan" terkibini çene çukuru diye; "arak" kelimesini ter diye açıklar. Zemzem bir kuyunun suyudur; şair onun yerin altında oluşunu, sevgilinin çene çukurundaki ter damlalarını görüp utanmasına bağlar (bizim tespitimizdir). Mahlas beytinde Kubbealtı'nın put ve mecazen güzel, sevgili diye açıkladığı "büt" kelimesiyle sevgiliye seslenilir; Kubbealtı "girdap" kelimesini su çevrintisi diye verir. Su ile ateş arasında bir tezat kurulmuştur: âşık sevgili için yalnız gözyaşı denizinde boğulmaya değil, ateşe girmeye de hazırdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar